Arap Dilinde Furûk (Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın Divanı Bağlamında)

İlhan Mırık; Ahmet Tekin

doi:10.32711/tiad.1933232

EN TR

Semantic Distinctions (Furūq) in the Arabic Language (In the Context of the Dīwān of Umayya ibn Abī al-Salt)

Öz

This article aims to examine the phenomenon of furūq in the Arabic language within the context of the dīwān of Umayya b. Abī al-Ṣalt. Employing document analysis and semantic analysis as qualitative research methods, the study examines six examples from the dīwān identified as suitable for furūq analysis. The study evaluates near-synonymous words in light of classical works on furūq and Arabic dictionaries, with particular attention to lexical choices in verses addressing themes such as monotheism, the hereafter, divine power, and wisdom. The analysis demonstrates that the choice among near-synonymous words involves context-specific semantic nuances and that these differences contribute to the semantic richness of the poetry.

Anahtar Kelimeler

Umayya b. Abī al-Ṣalt, Furūq, Semantic Analysis, Near-Synonymous Words, Arabic Poetry, Dīwān

Arap Dilinde Furûk (Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın Divanı Bağlamında)

Öz

Bu makale, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın divanı bağlamında Arap dilindeki furûk olgusunu incelemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi ve semantik analiz yöntemlerinin kullanıldığı çalışmada, divandan furûk analizine elverişli olduğu belirlenen altı örnek incelenmiştir. Yakın anlamlı lafızların klasik furûk kaynakları ve sözlükler ışığında değerlendirildiği araştırmada, özellikle tevhid, ahiret, ilâhî kudret ve hikmet temalarının işlendiği mısralardaki kelime tercihleri ele alınmıştır. İnceleme sonucunda, yakın anlamlı lafızlar arasındaki tercihlerin bağlama özgü anlam incelikleri taşıdığı ve bu farklılıkların şiirin anlam zenginliğine katkı sağladığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Ümeyye b. Ebî’s-Salt, Furûk, Semantik Analiz, Yakın Anlamlı Lafızlar, Arap Şiiri, Dîvân

Öz

Kaynakça

Andrae, Tor. Mohammed: The Man and His Faith. çev. Theophil Menzel. New York: Harper & Brothers, 1955.
Askalânî, Ahmed b. Alî b. Muhammed İbn Hacer. el-İsâbe fî Temyîzi’s-Sahâbe. thk. Adil Ahmed Abdülmevcûd ve Alî Muhammed Muʿavvad. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1431/2010.
Askerî, Ebû Hilâl el-Askerî. el-Furûku’l-luğaviyye. thk. Cemâl Abdülğanî Müdğamiş. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1422/2002.
Askerî, Ebû Hilâl. Muʿcemü’l-furûki’l-luğaviyye. thk. Beytullâh Biyyât ve Müessesetü’n-Neşr el-İslâmî. Kum: Müessesetü’n-Neşr el-İslâmî, 1412.
Baʿlebekkî, Remzî Münîr (thk.). Cemheretu’l-luğa. İbn Düreyd el-Ezdî (Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen). Beyrut: Dârü’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1987.
Baʿlî, Muhammed b. Ebî’l-Feth b. Ebî’l-Fadl. el-Mutliʿ ʿalâ elfâzi’l-Mukniʿ. nşr. Mahmûd el-Arnaût – Yâsîn Mahmûd el-Hatîb. Cidde: Mektebetü’s-Sevâdî li’t-Tevzîʿ, 1423/2003.
Battâl, Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Süleymân er-Rükebî. en-Nazmü’l-Müstaʿzeb fî Tefsîri Garîbi Elfâzi’l-Mühezzeb. thk. Mustafa Abdülhafîz Sâlim. Mekke: el-Mektebetü’t-Ticâriyye, 1988–1991.
Belâzürî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd Ebü’l-Hasen. Ensâbü’l-Eşrâf. thk. İhsân ʿAbbâs. Stuttgart–Beyrut: Dârü’n-Neşr / Franz Steiner Verlag, 1388/1969.
Brockelmann, Carl. Târîhu’l-Edebi’l-ʿArabî. çev. Abdülhalîm en-Neccâr. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, ts.
Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. el-Beyân ve’t-Tebyîn. thk. Abdüsselâm Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1418/1998.

Cevherî, Ebû Nasr İsmâʿîl b. Hammâd. es-Sıhâh: Tâcü’l-luğa ve sıhâhu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed Abdü’l-Ğafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1407/1987.
Cuma, Muhammed Lütfi. eş-Şihâbü’r-râsıd. Kâhire: Muessesetu Hindâvî li’t-Ta‘lîm ve’s-Sekâfe, 2014.
Dayf, Şevkî. Târîhu’l-Edebi’l-ʿArabî: el-ʿAsru’l-Câhilî. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, ts.
Demîrî, Kemâlüddîn Muhammed b. Mûsâ. en-Necmü’l-vehhâc fî şerhi’l-Minhâc. thk. Lecne ʿİlmiyye. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 1425/2004.
Dozy, Reinhart Pieter Anne. Tekmiletü’l-muʿcemâti’l-ʿArabiyye. çev. Muhammed Selîm en-Nuʿaymî. Bağdat: Irak Kültür ve Enformasyon Bakanlığı Yayınları, 1979–2000.
Ezdî, Alî b. el-Hasan el-Hunâʾî. el-Munecced fi’l-luğa. thk. Ahmed Muhtâr ʿUmar ve Dâhî ʿAbdü’l-Bâkî. Kahire: ʿÂlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luğa. thk. Muhammed ʿAvad Murab. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 2001.
Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Mehdî el-Mahzûmî ve İbrâhîm es-Sâmerrâî. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
Feyyûmî, Ahmed b. Muhammed. el-Misbâhu’l-münîr fî garîbi’ş-şerhi’l-kebîr. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿİlmiyye, ts.
Fâris, Ebu’l-Hüseyn Ahmed b. Zekeriyyâ İbn. Muʿcemü mekâyîsi’l-luğa. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2007.
Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn Ebû Tâhir Muhammed b. Yaʿkûb. el-Kâmûsu’l-muhît. thk. Muhammed Naʿîm el-ʿAraksûsî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 8. bs., 1426/2005.
Göçemen, Yakup. “Hanîf Şair Ümeyye b. Ebi’s-Salt’ın Şiirlerinde Başlıca Dinî Anlamlar [The Primary Religious Meanings in the Poems of Hanif Poet Umayya Ibn Abi Al-Salt]”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi – İhya International of Islamic Studies 8/1 (2022): 297–324. https://izlik.org/JA47CS69YA
Hafâcî, İbn Abdülmünʿim. Kıssatü’l-edeb fi’l-Hicâz. Kahire: Dâr Mısır li’t-Tibâʿa, 1377/1958.
Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr b. Hallikân el-Bermekî el-İrbilî. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân. thk. İhsân ʿAbbâs. Beyrut: Dâr Sâdır, ts.
Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed el-Büstî. Ğarîbu’l-Hadîs. thk. Abdü’l-Kerîm İbrâhîm el-Ğarbâvî, tahrîcü’l-ehâdîs: ʿAbdü’l-Kayyûm Abd Rabbinnebî. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1402/1982.
Hamdânî, el-Hasan b. Ahmed. el-İklîl. thk. Oscar Löfgren. Berlin: ts., 1373/1954.
Huart, Clement. “Umayya ibn Abî Salt”. Journal Asiatique 10. sér., 4 (1904): 125 vd.
İbn Asâkir, Ebu’l-Kâsım Alî b. el-Hasan b. Hibetillâh. Târîhu Medîneti Dimaşk ve Zikru Fadlihâ ve Tesmiyetu Men Hallehâ Mine’l-Emâsil. thk. Abdülkâdir b. Ahmed b. Mustafâ ed-Dûmî ed-Dımaşkî. Şam: Ravzatü’ş-Şâm Matbaası, 1331/1913.
İbn Esîr, Mecdüddîn. en-Nihâye fî ğarîbi’l-hadîs ve’l-eser. thk. Tâhir Ahmed ez-Zâvî – Mahmûd Muhammed et-Tanâhî. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿİlmiyye, 1399/1979.
İbn Kattaʿ es-Sıkıllî, Ebü’l-Kâsım Alî b. Caʿfer. Kitâbü’l-Efʿâl. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb, 1403/1983.
İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer. el-Bidâye ve’n-Nihâye. Beyrut: Mektebetü’l-Maʿârif, 1410/1990.
İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Muslim. eş-Şiʿr ve’ş-Şuʿarâ. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Dârü’l-Maârif, 1402/1982.
İbn Sîde, Ebû’l-Hasen Alî b. İsmâʿîl. el-Muhkem ve’l-Muhîtü’l-Aʿzam. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2000.
İsfahânî, Ebu’l-Ferec Alî b. el-Hüseyn b. Muhammed el-Kureşî el-İsfahânî. el-Eğânî. thk. İhsân ʿAbbâs. Beyrut: Dâr Sâdır, ts.
Kâdî Hüseyn b. Muhammed el-Mehdî. Saydu’l-efkâr fî’l-edeb ve’l-ahlâk ve’l-hikem ve’l-emsâl. Yemen: Mektebetü’l-Muhâmî, 1430/2009.
Kılıç, Hulusi. “Furûk”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
Lebâbîdî, Ahmed b. Mustafâ ed-Dımaşkî. Muʿcemu esmâʾi’l-eşyâʾ . Kahire: Dârü’l-Fadîle, ts.
Muhtâr ʿUmer, Ahmed. Muʿcemü’l-luğa el-ʿArabiyye el-muʿâsıra. Kahire: ʿÂlemü’l-Kütüb, 1429/2008.
Nicholson, Reynold Alleyne. Târîhu’l-Edebi’l-ʿArabî fi’l-Câhiliyye ve Sadri’l-İslâm. çev. Safâ Hulûsî. Bağdat: Matbaʿatu’l-Maʿârif, 1389/1970.
Râzî, Muhammed b. Ebî Bekr. Muhtârü’s-sıhâh. thk. Yûsuf eş-Şeyh Muhammed. 5. bs. Beyrut–Saydâ: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye – ed-Dârü’n-Nemûzeciyye, 1420/1999.
Sâlih, Ahmed Alî. Târîhu’l-ʿArabi’l-Kadîm ve’l-Biʿsetu’n-Nebeviyye. Beyrut: Şeriketü’l-Matbûʿât li’t-Tevzîʿ ve’n-Neşr, 1420/2000.
Schulthess, F. “U. b. a. 's-S.”. In Festschrift für Theodor Nöldeke zum siebzigsten Geburtstag gewidmet von Freunden und Schülern. Strasbourg: Karl J. Trübner, 1906.
Setalî, Abdülhafîz. Dîvânu Ümeyye b. Ebî’s-Salt. Şam: el-Matbaʿatü’t-Teʿâvüniyye, 1394/1974.
Süyûtî, Celâleddîn. el-Müzhir fî ʿUlûmi’l-luğa ve envâʿihâ. thk. Muhammed Ahmed Câd el-Mevlâ vd. Kahire: Mektebetü Dâri’t-Türâs, ts.
Şâyî, Muhammed b. ʿAbdirrahmân. el-Furûku’l-lugaviyye ve eseruhâ fî tefsîri’l-Kur’ân. Riyad: y.y., 1993.
Şentemerî, Aʿlem eş-Şentemerî (Ebû’l-Haccâc Yûsuf b. Süleymân el-Endelüsî). Eşʿâru’ş-Şuʿarâʾi’s-Sitteti’l-Câhiliyyîn. thk. Lecnetu İhyâʾi’t-Turâsi’l-ʿArabî. Beyrut: Dârü’l-Âfâk el-Cedîde, 1401/1981.
Tâhâ Hüseyin. Fi’l-Edebi’l-Câhilî. 2. bs. Kahire: Dâru’l-Meârif, 1973.
Tekin, Ahmet. Kur’ân’ın Dilbilimsel Yönü: Vâhidî’nin el-Basît Adlı Tefsiri Bağlamında. Ankara: İlahiyât Yayınları, 1439/2018. https://izlik.org/JA32HJ96TP
Tekin, Ahmet.“Arap Dilinde Mu’arreb ve Furûk İkilisi Vâhidî’nin el-Basît Adlı Tefsiri Bağlamında”. Batman Üniversitesi İslami İlimler Dergisi 1/2 (2017): 48–51.
Tekin, Ahmet. “Arap Dilinde Düzensiz Çoğullar ve Bunların Kur’ân’daki Kullanımları”. Turkish Studies Language/Literature 13/28 (Güz 2018), 953–974.
Tekin, Selim. “Arap Dilinde Nahiv İlletleri: İbnü’l-Haşşâb Örneği”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 10/1 (Mart 2026): 109–125. https://doi.org/10.32711/tiad.1771872
Tüccar, Zülfikar.“Ümeyye b. Ebü’s-Salt”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
Ümeyye b. Ebî’s-Salt. Dîvânu Ümeyye b. Ebî’s-Salt. thk. Secîʿ Cemîl el-Cübeylî. Beyrut: Dâru Sâdır, 1418/1998.
Yüksel, Mücahit. “Ümeyye B. Ebü’s-Salt’ın Hayatı ve Tarih Konulu Bazı Şiirleri Üzerine Bir İnceleme”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26/2 (2022): 539–558.
Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. ʿAmr. Esâsü’l-belâğa. thk. Muhammed Bâsil ʿUyûn es-Sûd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.
Zeyyât, Ahmed Hasan. Târîhu’l-Edebi’l-ʿArabî. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1413/1993.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Arap Dili ve Belagatı

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

İlhan Mırık ^*
0000-0002-4106-4639
Türkiye

Ahmet Tekin
0000-0002-3402-2895
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

30 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

18 Nisan 2026

Kabul Tarihi

3 Eylül 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 10 Sayı: 3

DOI

https://doi.org/10.32711/tiad.1933232

IZ

https://izlik.org/JA76EP75KY

APA

Mırık, İ., & Tekin, A. (2026). Arap Dilinde Furûk (Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın Divanı Bağlamında). Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 10(3), 1247-1269. https://doi.org/10.32711/tiad.1933232

AMA

1.Mırık İ, Tekin A. Arap Dilinde Furûk (Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın Divanı Bağlamında). TİAD. 2026;10(3):1247-1269. doi:10.32711/tiad.1933232

Chicago

Mırık, İlhan, ve Ahmet Tekin. 2026. “Arap Dilinde Furûk (Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın Divanı Bağlamında)”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 10 (3): 1247-69. https://doi.org/10.32711/tiad.1933232.

EndNote

Mırık İ, Tekin A (01 Eylül 2026) Arap Dilinde Furûk (Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın Divanı Bağlamında). Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 10 3 1247–1269.

IEEE

[1]İ. Mırık ve A. Tekin, “Arap Dilinde Furûk (Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın Divanı Bağlamında)”, TİAD, c. 10, sy 3, ss. 1247–1269, Eyl. 2026, doi: 10.32711/tiad.1933232.

ISNAD

Mırık, İlhan - Tekin, Ahmet. “Arap Dilinde Furûk (Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın Divanı Bağlamında)”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 10/3 (01 Eylül 2026): 1247-1269. https://doi.org/10.32711/tiad.1933232.

JAMA

1.Mırık İ, Tekin A. Arap Dilinde Furûk (Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın Divanı Bağlamında). TİAD. 2026;10:1247–1269.

MLA

Mırık, İlhan, ve Ahmet Tekin. “Arap Dilinde Furûk (Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın Divanı Bağlamında)”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, c. 10, sy 3, Eylül 2026, ss. 1247-69, doi:10.32711/tiad.1933232.

Vancouver

1.İlhan Mırık, Ahmet Tekin. Arap Dilinde Furûk (Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın Divanı Bağlamında). TİAD. 01 Eylül 2026;10(3):1247-69. doi:10.32711/tiad.1933232

Türkiye İlahiyat Araştrımaları Dergisi Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY NC) ile lisanslanmıştır.

Semantic Distinctions (Furūq) in the Arabic Language (In the Context of the Dīwān of Umayya ibn Abī al-Salt)

Öz

Anahtar Kelimeler

Arap Dilinde Furûk (Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın Divanı Bağlamında)

Öz

Anahtar Kelimeler

Öz

Öz

Öz

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

DOI

IZ

Kaynak Göster