Erken Dönem Osmanlı’da Nahiv İlminin Teşekkülü: Eserler, Âlimler ve Eğitim Kurumları

Studies on the history of naḥw (Arabic grammar) in the Ottoman period have generally focused on the era of expansion, while the foundational period (702–855/1302–1451) has been largely neglected. This study aims to systematically examine the Arabic linguistic sciences—particularly naḥw—in the early Ottoman period, taking the period from the initial phase to the reign of Mehmed the Conqueror (Fatih period) as a basis. Aiming to identify the literature of the period, this study reveals the degrees of influence of the works based on their extant copies. Furthermore, investigations into the originality, methods, intellectual impacts, and positions within pedagogical schools of these works have been left to future studies.To this end, in line with the document analysis method, primary sources such as al-Suyūṭī’s Bughyat al-Wuʿāt, Ibn Ḥajar’s al-Durar al-Kāmina, and Taşköprüzâde’s al-Shaqāʾiq al-Nuʿmāniyya are taken as a basis; in addition, original, Arabic-language-focused biographies have been constructed through an analysis of scholars’ works. Organized chronologically, these biographies reveal the scholars’ educational trajectories, teacher–student relationships, and intellectual milieus. The findings identify a total of 69 works by 27 scholars of the Arabic language and demonstrate that naḥw was actively taught and developed in Anatolian cities. Moreover, some scholars are shown to have contributed indirectly to naḥw through other disciplines.

Osmanlı dönemi nahiv tarihi çalışmaları genellikle yükselme döneminden itibaren ele alınmış, kuruluş dönemi (702–855/1302–1451) ise büyük ölçüde ihmal edilmiştir. Bu çalışmada başlangıç döneminden Fatih dönemine kadar olan dönem esas alınarak erken dönem Osmanlı’da Arap dili ilimlerinin ve özellikle nahiv faaliyetlerinin sistematik biçimde incelenmesi amaçlanmaktadır. Dönem literatürünü tespit etmeyi hedefleyen bu çalışmada, eserlerin mevcut nüshaları esas alınarak etki dereceleri ortaya konulmuştur. Ayrıca eserlerin özgünlüğü, yöntemleri, ilmi etkileri, ekoller arasındaki yeri gibi incelemeler sonraki çalışmalara bırakılmıştır. Doküman analizi yöntemi doğrultusunda Süyûtî’nin Buğye’si, İbn Hacer’in Dürer’i ve Taşköprüzâde’nin eş-Şekâik’i gibi temel kaynaklar esas alınmış; ayrıca âlimlerin eserleri incelenerek Arap dili merkezli özgün biyografiler oluşturulmuştur. Kronolojik olarak düzenlenen bu biyografiler, âlimlerin eğitim süreçlerini, hoca-talebe ilişkilerini ve ilmî çevrelerini ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgulara göre 27 Arap dili âlimine ait toplam 69 eser tespit edilmiş; nahiv ilminin Anadolu şehirlerinde de etkin biçimde öğretildiği ve geliştirildiği gösterilmiştir. Ayrıca bazı âlimlerin farklı disiplinler aracılığıyla nahiv ilmine dolaylı katkılar sunduğu belirlenmiştir.