Son Dönem Osmanlı Tasavvuf Bürokrasisinde Kadınlar: Arşiv Belgeleri ve Meclis-i Meşâyih Kayıtları Işığında Bir Değerlendirme

This article aims to examine the position of women in tekke and Sufi order life during the late Ottoman period from spiritual, legal, and administrative perspectives by utilizing archival documents alongside the “Meclis-i Meşâyih Defterleri”. In the first section of the article, which is based on case analysis, the place of women in the history of Şeyh Bula Hanım and the Hatib Ahmed İsfahânî Lodge, followed by the investigative process concerning Ümmü Gülsûm—known as "Şeyh Hanım"—and finally Bolulu Şeyh Fatma Hanım are examined. The second section addresses examples of women’s requests regarding spiritual leadership, subsistence and residency. The final section focuses on the conflicts that arose between the wives of deceased sheikhs and the newly appointed sheikhs. Through the records of the Council of Sufi Masters, the study demonstrates that women were engaged as official parties regarding their various requests, their petitions were evaluated, they interacted with administrative and legal processes, and they can thus be traced in historical records. Furthermore, the study attempts to establish the relationship between the decisions rendered and the “Meclis-i Meşâyih Nizamnâmeleri” as well as the “Tevcîh-i Cihât Nizamnâmeleri”.

Bu makale, arşiv belgeleri ile Meclis-i Meşâyih Defterlerini birlikte kullanarak Osmanlı’nın son dönemlerinde kadınların tekke ve tarikat hayatındaki konumunu tasavvufî, hukukî ve idarî boyutlarıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Makalenin vaka analizine dayanan ilk bölümünde Şeyh Bula Hanım ve Hatib Ahmed İsfehânî Zaviyesinin tarihinde kadınların yeri, devamında “Şeyh Hanım” diye anılan Ümmü Gülsûm ve son olarak Bolulu Şeyh Fatma Hanım hakkında yürütülen tahkikat süreci incelenmiştir. İkinci bölümde kadınların meşihat, iâşe ve ikamet taleplerinden örnekler ele alınmıştır. Son bölümde müteveffâ şeyhlerin hanımlarının yeni görevlendirilen şeyhlerle yaşadıkları sorunlar üzerinde durulmuştur. Çalışmada Meclis-i Meşâyih kayıtları üzerinden kadınların çeşitli talepleriyle resmî süreçlerde muhatap alındıkları, taleplerinin değerlendirildiği, idari ve hukukî süreçlerle ilişki kurabildikleri ve bu yönleriyle tarihsel kayıtlarda takip edilebildikleri ortaya konulmuştur. Verilen kararların Meclis-i Meşâyih Nizamnâmeleri ve Tevcih-i Cihât Nizamnâmeleri ile ilişkisi tespit edilmeye çalışılmıştır.