Osmanlı Sarf Literatüründe İşârî Bir Yaklaşım: Hicâbî Abdülbâkî el-Kırîmî ve el-Ebkiretü’l-Mü’telife Örneği

As a cornerstone of classical Arabic education and the science of sarf (morphology), al-Amthilah has stood at the center of the commentary (sharḥ) and supercommentary (ḥāshiyah) tradition in morphology since the Ottoman madrasa era. This study examines al-Abkirat al-Mu'talifah fi Sharh al-Amsilat al-Mukhtalifah, a lesser-known work in the literature, authored by Hicâbî Abdülbâkî, an 18th-to-19th-century Sufi scholar from Amasya. Following an introduction to the life, scholarly lineage, and surviving works of the author—who is also known by the titles "Gazi Sheikh" and "Gül Baba"—the article provides a comparative analysis of three manuscript copies located in the Çorum Hasan Pasha, Süleymaniye, and Saudi Arabia libraries. The investigation reveals that, unlike the classical grammatical method, Hicâbî Baba approached the conjugations of unaugmented triliteral verbs (sighas) through a mystical (Sufi) style, correlating the tenses, structures, and meanings of verbs with spiritual (irfani) stations such as the unity of actions (tawhid al-af'al), the unity of attributes (tawhid al-sifat), and the unity of essence (tawhid al-dhat), thereby interpreting grammatical rules as symbols (ramz) of the spiritual journey (suluk). In this respect, the work exhibits an interdisciplinary and original character that demonstrates how language education and Sufi thought were integrated during the Ottoman era.

Klasik Arapça eğitiminde ve sarf ilminin temel taşlarından olan el-Emsile, Osmanlı medreselerinden itibaren Sarf ilmine dair şerh ve hâşiye geleneğinin merkezinde yer almıştır. Bu çalışmada, 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyıl başında yaşamış Amasyalı mutasavvıf müellif Hicâbî Abdülbâkî’nin, literatürde pek bilinmeyen el-Ebkiretü’l-Mü’telife fî Şerhi’l-Emsileti’l-Muhtelife adlı eseri incelenmiştir. Makalede, "Gazi Şeyh" ve "Gül Baba" unvanlarıyla tanınan müellifin hayatı, ilmî silsilesi ve günümüze ulaşan eserleri tanıtıldıktan sonra; Çorum Hasan Paşa, Süleymaniye ve Suudi Arabistan’da bulunan üç yazma nüshanın karşılaştırmalı analizi yapılmıştır. İnceleme neticesinde, Hicâbî Baba’nın klasik gramer usulünden farklı olarak, sülâsî mücerred fiil çekimlerini (sîgaları); tevhîd-i ef‘âl, tevhîd-i sıfât ve tevhîd-i zât gibi Tasavvuf alanına ait makamlarla ilişkilendirdiği ve dil bilgisi kurallarını manevî sülûkun birer remzi olarak yorumladığı tespit edilmiştir. Eser, bu yönüyle Osmanlı dönemi dil eğitimi ile tasavvufî düşüncenin bir araya getirildiği disiplinler arası özgün bir nitelik taşımaktadır.