TEŞVİK VE DESTEKLERİN İŞLETMELERİN PİYASA AKSİYONLARI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ: İHRACAT PERFORMANSI ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA

Öz

Bu çalışmada, geçmişten günümüze teşvik sistemine ilişkin uygulamalar ile günümüzde sunulan ihracat destekleri incelenmiş; teşviklerin firmaların ihracat performansı üzerindeki etkileri araştırılmıştır. Bu kapsamda, ön onay alınan 154 işletmeye anket uygulanarak, firmaların hangi teşvik türlerinden yararlandıkları ve bu teşvikleri hangi stratejik alanlarda kullandıkları tespit edilmiştir. Analizlerde parametrik olmayan test yöntemleri (Mann–Whitney U, Spearman korelasyon katsayısı, Kruskal–Wallis H) ile sıralı logistik regresyon modeli kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, teşvik ve desteklerin firmaların ihracat performansını anlamlı şekilde etkilediğini ortaya koymuştur. Ayrıca bu desteklerin, firmalar tarafından çeşitli stratejik hedeflerde kullanıldığı gözlemlenmiştir. Çalışma, teşvik sisteminin etkinliğini değerlendirme ve stratejik kullanım alanlarını belirleme açısından faydalı olması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• ihracat
• teşvik
• hibe
• ihracat destekleri
• işletme stratejileri
• teşvik sistemi

The Effect of Incentives and Supports on The Market Behavior of Enterprıses: A Study on Export Performance

Öz

In this study, the practices regarding the incentive system from the past to the present and the export incentives offered today are analyzed and the effects of incentives on firms' export performance are investigated. In this context, a questionnaire was administered to 154 pre-approved firms to determine which types of incentives firms benefit from and in which strategic areas they use these incentives. Nonparametric test methods (Mann-Whitney U, Spearman correlation coefficient, Kruskal-Wallis H) and ordered logistic regression model were used in the analysis. The findings reveal that incentives and subsidies have a significant effect on firms' export performance. Moreover, it is observed that these incentives are used by firms for various strategic objectives. The study contributes to the literature in terms of evaluating the effectiveness of the incentive system and identifying the areas of strategic utilization.

Anahtar Kelimeler

• Export
• incentives
• grants
• export supports
• business strategies
• incentive system

Kaynakça

1. Arslan, R., & Sürekçi, D. (2009). Adnan Menderes Hükümeti'nin İMF'ye sunduğu ilk ekonomik istikrar programı: Memorandum 23 Temmuz 1958 (1. baskı, ss. 1–4). Dora Yayınları.
2. Atlı, H., & Kartal, B. (2020). Küresel doğan işletmelerin uluslararasılaşma sürecinde örgütsel kabiliyetleri ve bunların ihracat performansına etkileri üzerine ampirik bir araştırma. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(Özel Sayı), 207–234. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.553741
3. Ay, A. (2007). Türkiye'de dış ticaret ve kur politikaları uygulamaları (1. baskı, s. 166). Konya: Çizgi Kitabevi.
4. Bahar, O. (2005). Türkiye ekonomisinde 1980 öncesi uygulanan sanayileşme politikaları. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 3(4), 64–90.
5. Cavusgil, S. T., & Zou, S. (1994). Marketing strategy-performance relationship: An investigation of the empirical link in export market ventures. Journal of Marketing, 58(1), 1–21. https://doi.org/10.2307/1252247
6. Erol, A. F., & Aytekin, S. (2025). İşletmelerin ihracatını etkileyen mikro faktörlerin belirlenmesi: Borsa İstanbul örneği. Trends in Business and Economics, 39(1), 26–39. https://doi.org/10.16951/trendbusecon.1541858
7. Kalafsky, R. V., & Gress, D. R. (2020). Minimizing distance: International trade fairs and SME targeting of specific export markets. GeoJournal, 85(4), 1025–1037.
8. Kalaycıoğlu, O. (2017). Rekabetçi bir yaklaşımla ihracat performansını etkileyen faktörlerin belirlenmesi: Türk imalâtçı-ihracatçı firmaları üzerine uygulamalı bir araştırma (Doktora tezi, Gebze Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Ana Bilim Dalı).

9. Kar, A. İ. (2023). İhracatta Türk-Eximbank sigortaları ve Türk-Eximbank sigortalarının işletmelerin ihracat performansı üzerine etkileri: İhracatçı Türk işletmeleri üzerine ampirik bir çalışma (Yüksek lisans tezi, KTO Karatay Üniversitesi). http://hdl.handle.net/20.500.12498/6064
10. Karluk, R. (2002). Avrupa Birliği ve Türkiye (6. baskı, s. 636). İstanbul: Beta Yayınları.
11. Korkmazer, G. (2018). Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası gelişimi: Kasım 2000 ve Şubat 2001 krizleri. Ekonomi Maliye İşletme Dergisi, 1(2), 79–92.
12. KOSGEB. (2024, Ocak 13). 32428 sayılı KOSGEB Destek Programları Yönetmeliği. Resmî Gazete, Sayı: 32428.
13. Küçükçolak, G., & Cura, F. (2022). Dahilde işleme rejimi uygulamalarının ihracat performansına etkisi: Konya ilinde bir araştırma. EKEV Akademi Dergisi, 26(90), 205–223.
14. Li, Z., & Shrestha, S. (2013, July). Impact of international trade fair participation on export: An empirical study of China based on treatment effect model. Journal of Convention & Event Tourism, 14(3), 236–251. Taylor & Francis Group.
15. Onocak, D. (2015). Yatırım teşvikleri, teşviklerin muhasebeleştirilmesi ve teşviklerin işletme performansı üzerine etkilerinin belirlenmesine yönelik bir araştırma: Sivas örneği [Yüksek lisans tezi, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].
16. Öztürk, S., & Saygın, S. (2017). 1973 petrol krizinin ekonomiye etkileri ve stagflasyon olgusu. Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, 6(12), 1–12.
17. Saçık, S. Y. (2009). 1980–2006 döneminde Türkiye’nin dış ticaret politikaları ve performansı. Mevzuat Dergisi, 12(137). https://www.mevzuatdergisi.com/2009/08a/02.htm
18. Sağlam, M. (2019). Firma ve yönetici özelliklerine göre ihracat performans düzeylerinin incelenmesi: İstanbul ili ihracatçı firmalar üzerine bir araştırma. Yıldız Social Science Review, 5(1), 85–102. https://doi.org/10.51803/yssr.507155
19. Sevindik, S. (2023). Dijital işletme stratejisinin ihracat ve işletme performansına etkisi: TR83 bölgesinde bir uygulama (Yüksek lisans tezi, Samsun Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü). https://www.researchgate.net/publication/376834990
20. T.C. Cumhurbaşkanlığı. (2012, Haziran 15). 3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar.
21. T.C. Cumhurbaşkanlığı. (2016). 2016/9495 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla yürürlüğe konulan Yatırımlara Proje Bazlı Devlet Yardımı Verilmesine İlişkin Karar. Resmî Gazete, Sayı: 29806.
22. T.C. Cumhurbaşkanlığı. (2022, Ağustos 18). İhracat Destekleri Hakkında Karar (Karar Sayısı: 5973). Resmî Gazete, Sayı: 31927.
23. T.C. Cumhurbaşkanlığı. (2022, 25 Ağustos). 5986 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı. Resmî Gazete, Sayı: 31934. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2022/08/20220825-15.pdf
24. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2024, 25 Eylül). GES teşviklerinde yerlilik oranı artırıldı. https://www.sanayi.gov.tr/medya/haber/ges-tesviklerinde-yerlilik-orani-artirildi (Erişim tarihi: 11 Ağustos 2025).
25. T.C. Ticaret Bakanlığı. (2025). E-İhracat destekleri. https://ticaret.gov.tr/destekler/e-ihracat-destekleri
26. Tunçel, A. K., & Yıldırım, M. (2014). 1854–1874 döneminde Osmanlı Devleti’nin dış borçlanması: Kaç milyar dolar Osmanlı Devleti’nin iflasına neden oldu?. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), 1–26.
27. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2014). İstatistik göstergeler, 1923–2013. Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu Yayınları.
28. Yücel, E. (2023). Osmanlı dış ticaretinin analizi ve Osmanlı iktisat anlayışındaki değişimin dış ticaret politikalarına yansıması. Bilgi Ekonomisi ve Yönetimi Dergisi, 18(1), 33–46. https://doi.org/10.54860/beyder.1300824