TÜRKİYE’NİN DIŞ TİCARET AÇIĞININ SEKTÖREL DİNAMİKLERİNİN İNCELENMESİ

Öz

Son yirmi yılda dünya ticaretindeki hızlı değişimler ve artan rekabet, Türkiye'nin dış ticaret açığını artırmıştır. Özellikle enerji, ara malı ve yüksek teknoloji ürünlerindeki ithalat bağımlılığı bu açığın ana nedenleridir. Bu çalışmanın amacı, Türkiye'nin dış ticaret açığının sektörel dinamiklerini derinlemesine analiz ederek, açığın yapısal nedenlerini ortaya koymak ve sürdürülebilir çözüm önerileri geliştirmektir. Bu doğrultuda, katma değeri yüksek ürün ihracatını artırma ve ithalata bağımlılığı azaltma hedeflenmiştir. Araştırma, 2003-2022 yılları arasındaki veriler kullanılarak altı farklı zaman aralığında (2003-2005, 2006-2009, 2010-2012, 2013-2016, 2017-2019, 2020-2022) Trademap veri tabanından elde edilen verilerle İhracatın İthalatı Karşılama Oranları (İİKO) hesaplanarak yapılmıştır. Bulgular, özellikle hammadde, ara malı, enerji ve yüksek teknoloji fasıllarında İİKO değerlerinin %100'ün altında kaldığını ve yapısal dış ticaret açığının devam ettiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dış Ticaret
• Dış Ticaret Açığı
• Dış Ticaret Fazlası
• Dış Ticaret Dengesi

ANALYSIS OF SECTORAL DYNAMICS OF TURKEY'S FOREIGN TRADE DEFICIT

Öz

Over the past twenty years, rapid changes in global trade and increasing competition have exacerbated Turkey's foreign trade deficit, driven primarily by import dependency in energy, intermediate goods, and high-tech products. The primary objective of this study is to analyze the sectoral dynamics of this deficit in depth, identify its structural causes, and propose sustainable solutions aimed at boosting high value-added exports while reducing import reliance. The research utilizes data from the Trademap database spanning 2003 to 2022, analyzed across six distinct periods (2003-2005, 2006-2009, 2010-2012, 2013-2016, 2017-2019, 2020-2022) through the calculation of Export-Import Coverage Ratios. The findings reveal that coverage ratios consistently remained below 100%—specifically in raw materials, intermediate goods, energy, and high-technology chapters—indicating a persistent structural foreign trade deficit.

Anahtar Kelimeler

• Foreign Trade
• Foreign Trade Deficit
• Foreign Trade Surplus
• Foreign Trade Balance

Kaynakça

1. Akbulut, S. (2014). Dış Ticaret Dengesi-Dış Ticaret Haddi İlişkisi: Türkiye Örneği (2002-2012 Dönemi). Doktora Tezi. Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Trabzon.
2. Aktop, V. S. (2021). Türkiye'nin "Elektrikli Makine ve Cihaz" Sektörünün Açıklanmış Karşılaştırmalı Üstünlükler Endeksi İle Analizi [Analysis of Turkey's "Electric Machinery and Equipment" Industry applying Revealed Comparative Advantage Index]. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(2), 1083-1093.
3. Atilabey, M. F., Yüksel, B., Uzunoğlu, T. P., & Oral, E. (2015). Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Sektör Raporu. Kayseri: Orta Anadolu Kalkınma Ajansı. (Yazı No. 67486322045.00-E.1004). Alındığı yer: Orta Anadolu Kalkınma Ajansı, Erişim Adresi: https://www.oran.org.tr/
4. Borazan, A. ve Ayhan, B. (2017). Karma Yem Sektörü ve Yatırım Fizibilitesi. İstanbul: Serhat Kalkınma Ajansı. Erişim Adresi: https://www.serka.gov.tr/store/ file/common/822200ac95a5dd0292a9a91c58c2d67e.pdf
5. Dinçer, İ. (Ed.). (2019). TÜBA-Nükleer Enerji Raporu. Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara. Erişim Adresi:https://www.tuba.gov.tr/files/yayinlar/raporlar/ T%C3%9CBA%20N%C3%BCkleer%20Enerji%20Raporu.pdf
6. Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı [DAKA]. (2023). Van İli Yün İşleme Tesisi Fizibilite Raporu. Erişim Adresi: https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/assets/ upload/dosyalar/yun-isleme-tesisi-fizibilite-raporu.pdf DPT. (2001a). Tekstil ve Giyim Sanayii Özel İhtisas Komisyonu Raporu (DPT: 2549-ÖİK: 565). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı.
7. DPT. (2001b). VIII. Beş Yıllık Kalkınma Planı Petrokimya Sanayii ÖİK Raporu Sentetik Elyaf ve İplik Sanayii Alt Komisyonu Raporu (Rapor No: DPT: 2602 - ÖİK: 613). Devlet Planlama Teşkilatı.
8. Eğilmez, M. (2013, Aralık). Türkiye'nin Dış Ticareti. Erişim Tarihi: 01.04.2023, Erişim Adresi: http://www.mahfiegilmez.com/2013/12/turkiyenin-dsticareti.html

9. Eken, M. (2021). Alüminyum ve Alüminyumdan Eşya Sektör Raporu. Temmuz 2021. Erişim Adresi: https://demirbirlik.org/Eklenti/121,aluminyumpdf.pdf?0&_tag1= E726E36720A3553F940550574FE6F7D0A8106CE6
10. Felipe, J., Kumar, U., Abdon, A., & Bacate, M. (2012). Product complexity and economic development. Structural Change and Economic Dynamics, 23(1), 36–68. Erişim Adresi: https://doi.org/10.1016/j.strueco.2011.08.003
11. Gençbay, B. (2023). Dünyada ve Türkiye’de Kurşun. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı.
12. Hausmann, R., & Hidalgo, C. A. (2011). The network structure of economic output. Journal of Economic Growth, 16(4), 309–342. Erişim Adresi: https://doi.org/10.1007/s10887-011-9071-4
13. Hazine ve Maliye Bakanlığı Mali Suçları Araştırma Kurulu Başkanlığı. [MASAK]. (2021). Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında Faaliyet Gösteren Yükümlü Kurum ve Kuruluşlar Sektör Araştırma Raporu. Ankara.
14. İGM, İhracat Genel Müdürlüğü, Kimya Ürünleri ve Özel İhracat Daire Başkanlığı. (2023, Nisan). Boya Sektörü Raporu. T.C. Ticaret Bakanlığı. Erişim Adresi: https://ticaret.gov.tr/data/5b87000813b8761450e18d7b/Boya%20Sekt%C3%B6r%C3%BC%20-Nisan%202023.pdf
15. İmib (2023c). Türkiye'de Çinko Madenciliği: Rezerv Durumu ve Gelecek Vizyonu. İstanbul Maden İhracatçıları Birliği. Erişim Adresi: https://imib.org.tr/maden/cinko/
16. İstanbul Kalkınma Ajansı. (2016). Kauçuk sektörü araştırma inovasyon ve eğitim merkezi fizibilite çalışması projesi: Kauçuk sektör analizi raporu. İstanbul: Erişim adresi: https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/dokuman/kaucuk-sektor-analizi-raporu/578
17. İstanbul Kimyevi Maddeler ve Mamulleri İhracatçıları Birliği [İKMİB]. (2023). Kimya Sektörü Sürdürülebilirlik Eylem Planı Raporu. İstanbul. Erişim Adresi: https://www.ikmib.org.tr/files/cms/ye%C5%9Fil/Kimya%20Sekt%C3%B6r%C3%BC%20S%C3%BCrd%C3%BCr%C3%BClebilirlik%20Eylem%20Plan%C4%B1%20Nihai.pdf
18. İstanbul Maden İhracatçılar Birliği İMİB. (2023). Kalay yataklarının durumu, işletmeciliği ve geleceği. Erişim Adresi: https://imib.org.tr/maden/kalay/
19. İstanbul Maden İhracatçıları Birliği. (2024). Nikel yataklarının durumu, işletmeciliği ve geleceği [Rapor]. İstanbul: İMİB Yayınları.
20. İstanbul Sanayi Odası. (2022). Bakır ve Bakır Alaşımları İmalat Sanayi Sektör Raporu (Yayın No: 2022/4, ISBN: 978-605-137-928-9). İstanbul: İSO Yayınları.
21. Kılınç, M. K. (2023). Sanat eserleri satışının ülke ekonomisine katkısı yıllık "200 milyon" doları buluyor. Anadolu Ajansı. Erişim Adresi: https://www.aa.com.tr/tr/dosya-haber/sanat-eserleri-satisinin-ulke-ekonomisine-katkisi-yillik-200-milyon-dolari-buluyor/3045119
22. Kurt, G. ve Akpınarlı, F. (2020). Kahramanmaraş araştırmaları. Palet. ISBN: 978-625-7057-77-6
23. Organisation Organisation for Economic Co-operation and Development. (2021). Trade policy implications of global value chains. OECD Publishing. Erişim Adresi: https://doi.org/10.1787/a0331ce4-en
24. Organisation Organisation for Economic Co-operation and Development. (2018). Global value chains and development. OECD Publishing. Erişim Adresi: https://www.oecd.org/sti/ind/global-value-chains-and-development.htm
25. Özdemir, Ö., İpek, M. ve Zeytin, S. (1995). Kesici takım malzemeleri. Sakarya Üniversitesi Erişim Adresi:https://share.google/bzDbqEXbttkoPsnZM
26. Özsüt, H. M. (2009). Mantar Meşesinin Türkiye'deki Ekonomik Önemi. II. Ormancılıkta Sosyo-Ekonomik Sorunlar Kongresi, 19-21 Şubat 2009, Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta. Erişim adresi: https://ormanweb.isparta.edu.tr/ormis/bildiriler/42.pdf
27. Özüdoğru, T. (2023). Pamuk Durum Tahmin Raporu 2023-380. Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü. Erişim Adresi: https://arastirma.tarimorman.gov.tr/ tepge/Belgeler/PDF%20Durum-Tahmin%20Raporlar%C4%B1/2023%20 Durum-Tahmin%20Raporlar%C4%B1/Pamuk%20Durum%20 Tahmin%20Raporu%202023-380%20TEPGE.pdf
28. PAGEV. (2023). Türkiye Plastik Sektör İzleme Raporu 2023. Türk Plastik Sanayicileri Araştırma, Geliştirme ve Eğitim Vakfı. Erişim Adresi: https://pagev.org/upload/files/Plastik%20%20Sekt%C3%B6r%20Raporu%202023.pdf
29. Pektaş, İ. (2021). 2021 Raylı Sistemler Sektör Raporu: Dünyada Raylı Sistemler Sektörü. Anadolu Raylı Ulaşım Sistemleri. Erişim Adresi: https://www.anadoluraylisistemler.org/content/upload/document-files/rayli-sistemler-sektor-ra-20211224173243.pdf
30. Poyraz, B. (2020). Türkiye Kâğıt Sektörünün Dışa Bağımlılığı ve Hammadde Tedarikinin Etkisi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Anabilim Dalı, Ekonomi ve Yönetim Bilim Dalı, İstanbul.
31. Rodrik, D. (2006). Industrial development: Stylized facts and policies (CEPR Discussion Paper No. 5487). Centre for Economic Policy Research. Erişim Adresi: https://cepr.org/publications/dp5487
32. Sakız Ağacı. (2023). Sakız Ağacı Bilgilendirme Sitesi. Erişim Adresi: http://sakizagaci.gen.tr/
33. Şerefli, M. (2016). Dış Ticaretin Ekonomik Büyüme Üzerine Etkisi: Türkiye Örneği. Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13 (3), 136-143. Erişim Adresi: https://dergipark.org.tr/en/pub/iibfdkastamonu/ issue/29634/318365
34. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı. [DPT]. (1996). Kimya Sanayii Özel İhtisas Komisyonu Patlayıcı Maddeler Alt Komisyonu Raporu: Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (Yayın No: DPT: 2423 - ÖİK: 481). Ankara: DPT Yayınları.
35. T.C. Kalkınma Bakanlığı. (2018). Hava Araçları Üretimi ve Bakım Onarımı Çalışma Grubu Raporu. 11. Kalkınma Planı (2019-2023) (Yayın No. KB: 3038 - ÖİK: 819). Ankara
36. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2021a). Demir Çelik Sektör Raporu. Sanayi Genel Müdürlüğü. Erişim Adresi: https://www.sanayi.gov.tr/plan-program-raporlar-ve-yayinlar/sektor-raporlari/mu1406011405
37. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2021c). Kâğıt Sektör Raporu 2021. Ankara. Erişim Adresi: https://www.sanayi.gov.tr/assets/pdf/plan-program/KagitSektorRaporu2021v2.pdf
38. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2022). Kimya Sektör Raporu. Erişim adresi: https://www.sanayi.gov.tr/plan-program-raporlar-ve-yayinlar/sektorraporlari/mu0110011408
39. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. [TOB]. (2021). Yem Sektör Politika Belgesi 2020-2024 (K. Taşdan ve E. Erol, Haz.). Ankara: Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü. Erişim Adresi: https://www.tarimorman.gov.tr/ TAGEM/Belgeler/yayin/yemsekto%CC%88rpolitikabelgesi%20(1).pdf
40. T.C. Ticaret Bakanlığı, İhracat Genel Müdürlüğü Tarım Ürünleri Daire Başkanlığı. (2024). Alkollü ve Alkolsüz İçecekler [Sektör Raporu]. Erişim Adresi: https://ticaret.gov.tr/data/5b8700a513b8761450e18d81/Alkoll%C3%BC%20ve%20Alkols%C3%BCz%20%C4%B0%C3%A7ecekler.pdf
41. T.C. Ticaret Bakanlığı. (2021). İlaç ve Eczacılık Ürünleri Sektörü Raporu. Erişim Adresi:https://www.usaktso.org/images/haber/thumbs/Bilgi_Bankasi/Sektor_Rapor/ilac_ve_Ecza_Raporu_2021.pdf
42. Tarım ve Orman Bakanlığı. [TAGEM]. (2021). Tarımsal dış ticaret sektör politika belgesi 2021-2025. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü, Ankara. Erişim Adresi: https://www.tarimorman.gov.tr/ TAGEM/Belgeler/yayin/TARIMSAL%20DI%C5%9E%20T%C4%B0CARET%20SPB%202021-2025.pdf
43. Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü. [TAGEM]. (2020). Bitkisel Yağlar Sektör Politika Belgesi (2020-2024). T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Ankara. Erişim Adresi: https://www.tarimorman.gov.tr/TAGEM/ Belgeler/yayin/bitkiselyaglar%20sekto%CC%88r%20(1).pdf
44. Teknik Eğitim Fakültesi. Erişim Adresi: https://www.mmo.org.tr/sites/default/files/ f0e3dad99908345_ek.pdf
45. TEPGE. (2022). Strateji Geliştirme Başkanlığı – İpekböcekçiliği, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. Erişim Adresi: https://arastirma.tarim.gov.tr/tepge
46. Ticaret Bakanlığı. (2020). Deri ve Deri Mamulleri Sektör Raporu. T.C. Ticaret Bakanlığı İhracat Genel Müdürlüğü. Erişim Adresi: https://www.sto.org.tr/Portals/15/sektor-rapor/Deri_ve_Deri_Mamulleri_ Sektor_Raporu.pdf
47. Ticaret Bakanlığı. (2023). Kozmetik Sektörü. T.C. Ticaret Bakanlığı İhracat Genel Müdürlüğü Kimya Ürünleri ve Özel İhracat Daire Başkanlığı. Erişim Adresi: https://www.torbalito.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/Kozmetik-Sekt% C3%B6r%C3%BC.pdf
48. TİGEM (2023). 2023 Yılı Hayvancılık Sektör Raporu. Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü, Ankara. Erişim Adresi: https://www.tigem.gov.tr/Folder/ CarouselDosyasi/d722366d-7a4d-4929-ab06-10bc2614778e.pdf TOBB. (2024). Türkiye Gıda Sektör Derleme Raporu (Yayın No: 2024/3). Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Türkiye Gıda Sanayi Meclisi. ISBN: 978-625-390-002-1
49. Topkurulu, H. (2023). 27 sayılı fasıl. Aydınlık. Erişim Adresi: https://www.aydinlik.com.tr/koseyazisi/27-sayili-fasil-3866751/6
50. Trademap. (2023). Trade Statistics for International Business Development. Erişim Tarihi: 20.04.2023, Erişim Adresi: https://www.trademap.org/
51. TSKB. (2014). Kimya Sektör Raporu. Türkiye Sınai Kalkınma Bankası, İstanbul. Erişim Adresi: https://www.tskb.com.tr/i/content/730_1_Kimya_Sektor_ Raporu_Agustos_2014.pdf
52. Tunç, Ö. B., (2020). Türkiye'de oyuncak sektörünün dış ticaretinin ve rekabet gücünün değerlendirilmesi. İstanbul Ticaret Üniversitesi Dış Ticaret Enstitüsü Working Paper Series, WPS NO/ 241/ 2020-03.
53. Türkiye İstatistik Kurumu. (2023). Dış Ticaret İstatistikleri Aralık 2023. Erişim Adresi: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dis-Ticaret-Istatistikleri-Aralik-2023-49630
54. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği. (2008). Türkiye kozmetik ve temizlik ürünleri sanayi sektör raporu (Yayın No. 2008/70). Ankara: TOBB Yayınları.
55. Türkiye Ziraat Odaları Birliği. (2010). Ziraat ve İktisadi Rapor 2007-2010. Ankara: Türkiye Ziraat Odaları Birliği Yayınları.
56. Uludağ İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterliği. (2021). Teknik Tekstiller Raporu. UİB AR-GE Şubesi. Erişim Adresi: https://uib.org.tr/tr/kbfile/teknik-tekstil-raporu
57. United United Nations Conference on Trade and Development. (2019). Trade and development report 2019: Financing a global Green New Deal.United Nations Publications. Erişim Adresi: https://unctad.org/publication/trade-and-development-report-2019
58. Yavuz, F. (Ed.) (2005). Türkiye’ de Tarım. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. Erişim Adresi:https://www.tarimorman.gov.tr/sgb/belgeler/yayinlar/turkiyede_tarim.pdf
59. Zirek, S. (2004). İstanbul Ticaret Odası, Saat Sektörü Profili (Demirbaş No: 0014108, Sınıflama: GTİP 91.00/SAA 2004 k.1).