Urla Bademler Baş Bağlama Töreni

Öz

Toplumlarda özel gün ve törenlerde giyilen giysiler, kuşaktan kuşağa aktarılarak geleneksel özelliklerini kazanırlar. Bu yönleriyle diğer toplumlardan ayırt edilmelerini sağlayan bir unsur haline gelir. Giyim-kuşam unsurları, maddi kültürün önemli bir parçasını oluşturmakta ve çoğu zaman evlerde özenle saklanmaktadır. Geçiş ritüelleri; doğum, evlenme ve ölüm gibi yaşamın dönüm noktalarını kapsayan, bireyin bir statüden başka bir statüye geçişini simgeleyen kültürel uygulamalardır. Bu çalışma, İzmir’in Urla ilçesine bağlı Bademler Köyü’nde yaşayan Tahtacı Türkmenlerinin evlenme ritüelleri arasında yer alan “baş bağlama” töreni incelenecektir. Çalışmada, ritüelin merkezinde yer alan baş bağlama töreninde kullanılan geleneksel gelin giysisi ele alınacaktır; evlilik törenini, bireyin sosyal kimliğinde meydana getirdiği değişim bağlamında değerlendirmesi yapılacaktır. Anadolu’da her yörenin kendine özgü geleneksel gelin giysileri bulunmakta ve bu çeşitlilik, kültürel zenginliğin önemli bir göstergesidir. Ancak sanayi, teknoloji, iletişim ve ulaşım alanlarındaki gelişmelerin yanı sıra kentleşme süreci ve küresel moda anlayışının yaygınlaşması, geleneksel giyim biçimlerinin giderek unutulmasına ve kültürel çeşitliliğin azalmasına neden olmaktadır. Bu çalışmanın özgün yönlerinden biri, Tahtacı Türkmenlerinin ölüm ritüeli olan “sagu” kapsamında, ölen kişinin sakladığı geleneksel gelin giysisi “deyre” ile defnedilmesi geleneğine de yer vermesidir. Araştırma sürecinde yazılı ve dijital kaynakların yanı sıra, yörede yaşayan kaynak kişilerle yapılan görüşmelerden de yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• gelenek
• giyim-kuşam
• Deyre,
• Bademler,
• ritüel

The Urla Bademler Head-Tying Ceremony

Öz

The garments worn during special occasions and ceremonies in societies have gained traditional significance through intergenerational transmission, and in this respect, they exhibit distinguishing features from other cultures. Clothing elements constitute an important part of material culture and are often carefully preserved in households. Rites of passage include key life transitions such as birth, marriage, and death, symbolizing an individual's transition from one social status to another. This study examines the “head-covering ceremony” (baş bağlama töreni), a part of the marriage ritual among the Tahtacı Turkmens living in Bademler Village, located in the Urla district of İzmir, Türkiye. The study focuses on the bride’s attire central to the ritual and explores the traditional garments used during the ceremony, evaluating how marriage—as a transitional phase—reflects the shift in social identity. In Anatolia, each region has its own unique traditional bridal attire, which serves as a significant indicator of cultural diversity. However, developments in industry, technology, communication, and transportation, alongside rapid urbanization and the spread of global fashion trends, have contributed to the fading of traditional clothing styles and the erosion of cultural diversity. A distinctive aspect of this study is its reference to the Tahtacı Turkmens’ funeral ritual, known as sagu, in which the deceased is buried with the deyre—the traditional bridal dress preserved throughout life. The research is based on written and digital sources, as well as interviews conducted with local informants.

Anahtar Kelimeler

• Tradition
• clothing,
• Deyre,
• Bademler,
• ritual

Kaynakça

1. Akdeniz, S. & Ersoy, İ. (2012). İzmir Tahtacıları Ekseninde Kültürel Kimliğin İfade Aracı Olarak Semahlar. Alevilik Araştırmaları Dergisi. 4, 239-280.
2. Akın, B. (2017). Alevi Cem Ritüellerinin Sınıflandırılması Sorunu ve Yeni Bir Sınıflandırma Önerisi. Gelenek Görenek ve İnançlar, Kültür ve Turizm Bakanlığı 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri. ss. 45-61. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
3. Akyürek, R. (2020). Aydın Yöresi Tahtacılarında Düğün Gelenekleri: Bayrak Dikme-Tapı/Sahabı-Baş Kurbanı-Barışma Yemeği-Ocak Kazma Ritüelleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 93, 193-206.
4. Ayverdi, İ. (2010). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınevi.
5. Begiç, H. N., (2018). Ankara Çubuk köylerinde geleneksel gelin giysileri. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. 6(15), 1113-1131.
6. Begiç, H. N. & Öz, C. (2018). Çankırı Özel Gün Ritüellerindeki Elmas Taç Geleneği. Milli Folklor, 15(118), 114-129.
7. Begiç, H. N. & Öz, C. (2018). Çankırı'da Yapılan Kız Kınası ve Şenlik Ritüellerinde Giyilen Gelin Giysileri. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 6(13), 632-644.
8. Begiç, H. N. & Öz, C. (2019). Geleneksel El Sanatlarımızdan Elazığ" Palu Çakması" nın Sürdürülebilirliği Üzerine Bir Çalışma. Firat University Journal of Social Sciences, 29(2), 181-190.

9. Buyukkaya, E. (2025). Klasik Köy Algısının Çok Ötesinde, Urla’nın Modern ve Aydınlık Köyü: ‘Bademler’. Dergi Urla. Erişim 30 Ağustos 2025. https://dergiurla.com/klasik-koy-algisinin-cok-otesinde-urlanin-modern-ve-aydinlik-koyu-bademler/
10. Demirel Akgül, N. (2019). Gelenekli Bir Yaşam Örneği: Tahtacı Türkmen Giysileri. Ankara: İksad Yayınevi.
11. Ersoy, B. (2017). Urla Ekoturizm Potansiyelinde Bademler Köyü. Yüksek Lisans Tezi, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, İzmir.
12. Gargi, Z. (2007). Ege Bölgesi Geleneksel Kadın Giyiminde Bel Aksesuarları (İzmir, Aydın, Manisa Örneğinde). Sanatta Yeterlilik Tezi. Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
13. Gülersoy, A. E., Gümüş, N. ve İlhan, A. (2014). Gelenekten Modernleşmeye, Tarladan Tiyatroya Bir Dönüşüm Hikâyesi: Bademler Köyü (İzmir). VIII. Coğrafya Sempozyumu Bildiriler Kitabı (23-24 Ekim. ss.439-448. Ankara
14. Gülten, S. (2020). Kökler ve Dallar: Tahtacı Alevilerinin Menşei ve Tahtacı Cemaatleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 95, 143-167.
15. Honko, L. (2009). Ritüellerin Oluşum Süreci. Çev. Ruhi Ersoy. Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 3. 203-215. Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
16. Koca, E. ve Polat Turhan, G. (2024). Çanakkale Karıncalık Köyü Tahtacı Türkmen Kadın Giyim Kuşamı ve Değişimi Üzerine Bir Analiz. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 111, 73-89. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1427033
17. Kuşçi, A. (2021). Orta Toros Tahtacıları (Tarih ve Kültür). Ankara: İksad Yayınevi.
18. Özbay, E. Yaşayacak, İ. ve Yabaş Vesilenur (2024). İzmir-Güzelbahçe-Yaka Köyü (Eski Kızılbahçe) Tahtacı Kadın Mezar Taşlarında Simgesel Antropomorfi ve Sembolizm. Sanat Tarihi Dergisi, 33(2), 597-653.
19. Ünalan, Ö. (2022). Sosyo-Kültürel Değişim Sürecinde Alanya Yörüklerinde Evlilikle İlgili Âdetler ve İnanışlar. Anasay, 22, 177-212.
20. Yalçınkaya, F. (2020). Doğu Anadolu Alevilerinde Evlilikle İlgili Ritüeller. Journal of Alevism-Bektashism Studies, 21, 219-254.
21. TDK, Türk Dil Kurumu. “Baş Bağlamak”. Erişim 30 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/
22. TDK, Türk Dil Kurumu. “Ritüel”. Erişim 30 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/ Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü. 2, 8, 9, 10. (1993). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Şekil 1. Geleneksel Tahtalı Türkmen Kıyafeti (Demirel Akgül, 2019)
24. Şekil 2. Geleneksel Tahtalı günlük baş giyimi (Demirel Akgül, 2019)
25. Şekil 3. Narlıdere Belediyesi Kültür Evi (Nurgül Begiç Arşivi, 2025)
26. Şekil 4. Baş Kuşanma Biçimi, Bademler Sanat Köyü Sabiha Tansuğ Müzesi
27. Şekil 5. Baş yan, üst ve alt beden, Bademler Sanat Köyü Sabiha Tansuğ Müzesi