Mustafa Kemal Atatürk’ün Şişli Atatürk Müzesi’ndeki Hasır Şapkası: Yapısal ve Tipolojik Bir İnceleme

Öz

Ulusların sosyo-kültürel yapılarının incelenmesinde lider figürlere ait maddi kültür unsurları önemli bir inceleme alanı sunmaktadır. Bu bağlamda, Mustafa Kemal Atatürk’ün giyim tercihleri, dönemin kültürel pratiklerine ilişkin somut veriler sağlayan unsurlar arasında değerlendirilebilir. Bu çalışma, Atatürk’e atfedilen bir hasır şapkanın yapısal, tipolojik ve tasarımsal özelliklerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, şapka kavramı ve Atatürk’ün şapka tercihine ilişkin genel bir çerçevenin ardından, inceleme nesnesi olan hasır şapkanın ayrıntılı teknik analizine odaklanmaktadır. İncelenen eser, Şişli Atatürk Müzesi koleksiyonunda yer almakta olup; Atatürk’e doğrudan atfedilebilir olması, fiziksel bütünlüğünü büyük ölçüde koruması ve özgün malzeme özelliklerini sürdürmesi nedeniyle çalışma kapsamına alınmıştır. Araştırma süreci müze yönetiminin izni ve gözetimi altında yürütülmüş; koruma ilkeleri doğrultusunda yalnızca görsel inceleme ve fotoğrafik belgeleme yöntemleri kullanılmıştır. Nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde gerçekleştirilen analizde şapka; yapısal ve tipolojik özellikleri, genel formu (tepe/crown), malzeme yapısı, ter bandı konstrüksiyonu, dikiş teknikleri, takoz destek sistemi, havalandırma çözümleri, iç etiket özellikleri, siperlik/kenarlık formu ve süet bağların işlevsel ve estetik özellikleri bakımından sistematik olarak değerlendirilmiştir. Mevcut literatürde Atatürk’e ait şapkaların ağırlıklı olarak görsel sunumlarla ele alındığı, yapısal ve teknik özelliklerine yönelik ayrıntılı incelemelerin sınırlı olduğu görülmektedir. Bu çalışma, söz konusu hasır şapkanın fiziksel ve konstrüktif özelliklerini bütüncül bir yaklaşımla ortaya koyarak literatürdeki bu boşluğa katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mustafa Kemal Atatürk
• Hasır şapka
• Tipolojik inceleme
• Şapka tasarımı
• Yapısal analiz

A sample of Mustafa Kemal Atatürk's straw hat at the Atatürk Museum in Şişli, Istanbul

Öz

Material culture elements belonging to leading figures offer an important area of study in examining the socio-cultural structures of nations. In this context, Mustafa Kemal Atatürk's clothing preferences can be considered among the elements that provide concrete data on the cultural practices of the period. This study aims to examine the structural, typological, and design characteristics of a straw hat attributed to Atatürk. Following a general framework regarding the concept of hats and Atatürk's hat preferences, the research focuses on a detailed technical analysis of the straw hat that is the subject of this study. The examined piece is located in the collection of the Şişli Atatürk Museum; it was included in the study because it is directly attributable to Atatürk, largely retains its physical integrity, and maintains its original material characteristics. The research process was conducted under the permission and supervision of the museum management; in accordance with conservation principles, only visual inspection and photographic documentation methods were used. In the analysis, which was carried out within the framework of a qualitative research approach, the hat; The structural and typological features, general form (crown), material structure, sweatband construction, stitching techniques, wedge support system, ventilation solutions, inner label characteristics, visor/brim form, and functional and aesthetic properties of suede bindings of the hat were systematically evaluated. The existing literature mainly presents Atatürk's hats through visual presentations, and detailed examinations of their structural and technical characteristics are limited. This study aims to contribute to this gap in the literature by presenting the physical and constructive characteristics of this straw hat with a holistic approach.

Anahtar Kelimeler

• Mustafa Kemal Atatürk
• Straw hat
• Typological analysis
• Hat desing
• Structural analysis

Kaynakça

1. Allman, J. (2004). Fashioning Africa: Power and the politics of dress. Indiana University Press.
2. Akyürek, M. (2025). Şapkanın göstergebilimi: Şapkaların sanattaki sembolizmini ve kültürel önemini keşfetmek. Beşeri Bilimler ve Sanat Dergisi, 6(1), 90–119.
3. Atatürk, M. K. (1989). Mustafa Kemal’in Ahmet Emin (Yalman)’a verdiği mülakat (10 Ocak 1922). İçinde Atatürk’ün söylev ve demeçleri (Cilt 2, s. 189). Atatürk Araştırma Merkezi.
4. Atatürk, M. K. (2006). Nutuk (10. baskı). Atatürk Araştırma Merkezi.
5. Aydın, R. (2023). Cumhuriyet ve kültürel dönüşümler: Mekân, moda ve kıyafet. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(3), 171–192.
6. Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. Routledge.
7. Berkes, N. (2021). Türkiye’de çağdaşlaşma (22. baskı). Yapı Kredi Yayınları.
8. Bora, T. (Ed.). (2017). Modern Türkiye’de siyasi düşünce: Modernleşme ve Batıcılık. İletişim Yayınları.

9. Civgin, S. (2022). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e modernleşme: İktisadi, siyasi, sosyal ve kültürel temalar. In A. Çevik (Ed.), Osmanlı’dan Cumhuriyet’e modernleşme: İktisadi, siyasi, sosyal ve kültürel temalar (pp. 123–138). Nobel Akademik Yayıncılık. https://doi.org/10.1501/TARAR_0000000067
10. Collier, B. J., & Tortora, P. G. (2000). Understanding textiles (6th ed.). Prentice Hall.
11. Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe sözlük. Ötüken Neşriyat.
12. Duyar, İ., & Çeltikçi, M. (2023). Giyinmiş dünya: Giyim, giyinme, süs(lenme) ve moda antropolojisi. In V. K. Alınkara & D. Tatman (Eds.), Benim bedenim benim giysim (1. baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
13. Eicher, J. B. (1995). Dress and ethnicity: Change across space and time. Berg.
14. Emery, I. (1994). The primary structures of fabrics: An illustrated classification (2nd ed.). Thames & Hudson.
15. Ergin, M. (2003). Mustafa Kemal Atatürk’ün sivil giysileri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
16. Esquire Türkiye. (2023, 29 Ekim). İyi giyinmeyi de ondan öğrendik: Mustafa Kemal Atatürk. https://www.esquire.com.tr/iyi-giyinmeyi-de-ondan-ogrendik-mustafa-kemal-ataturk-h Erişim Tarihi: 12 Mayıs 2026
17. Gençer, Y. (2017). Siyasal iletişim yönetiminde Mustafa Kemal Atatürk’ün lider imajı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kocaeli Üniversitesi.
18. Gordon, B. (2011). Textile construction techniques and material perception. Journal of Textile Design Research and Practice, 1(2), 137–150.
19. Günçıkan, A. (2010). Atatürk ve Cumhuriyet devrimleri. Alfa Yayınları.
20. Hakko, C. (1990). Moda olgusu. Vakko Yayınları.
21. Haylamaz, G., & Çanaklı, O. (2024). Modernleşen Türkiye’de kılık kıyafet alanındaki değişim ve dönüşümün Atatürk fotoğraflarından yansıması. Turkish Journal of Fashion Design and Management, 6(2), 83–96.
22. Heathcote, T. A. (1995). The military in British India. Manchester University Press.
23. Hopkins, S. (1999). The century of hats. Aurum Press.
24. Inwards, H. (1922). Straw hats: Their history and manufacture. Sir Isaac Pitman & Sons.
25. İmrag, K. (2022). Şapka inkılabının sosyo-ekonomik yönleri: Şapka ithalatı, yerli üretim ve halka yansımaları. Atatürk Araştırma Dergisi, 38(106), 545–584. https://doi.org/10.33419/aamd.1195889
26. JJ Hat Center. (2025). Straw hats: Lightweight, stylish, & breathable. https://www.jjhatcenter.com/ collections/straw-hats?page=8 Erişim Tarihi: 1 Mayıs 2026
27. Jewell, B. (1981). British Army uniforms of World War Two. Arms and Armour Press.
28. Kaiser, S. B., & Green, D. N. (2021). Fashion and cultural studies. Bloomsbury Academic.
29. Kolancı, B. Y. (2021). Laurel symbolism in the Roman Empire. In International archaeology, art history and cultural heritage congress proceedings (pp. 359–360).
30. Larcade, J. (1998). Casques coloniaux et tropicaux français. Éditions Militaria.
31. Laver, J. (2002). Costume and fashion: A concise history. Thames & Hudson.
32. Main, V. (2000). We are born in straw plaiting and hat making in Transylvania. Folk Life, 39(1), 75–90. https://doi.org/10.1179/flk.2000.39.1.75
33. Martin, P. (2007). Colonial headgear and climate adaptation in the interwar period. Journal of Military Material Culture, 12(2), 91–110.
34. Miller, D. (2005). Materiality. Duke University Press
35. Millî Eğitim Bakanlığı. (2016). Tarım: Lif bitkileri. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
36. Millî Savunma Bakanlığı. (t.y.). Atatürk’ün özel eşyaları ve giysileri. Anıtkabir Resmî Web Sitesi. https://ata.msb.gov.tr/Sayfa/SayfaGoster/ozel-esya-giysileri
37. O’Connor, D., & Silverman, D. P. (Eds.). (1995). Ancient Egyptian kingship. Oxford University Press.
38. Öztürk Göçmen, P., Keş, Y., Yıldız, M., Coşkun, C., Uslu Özkan, B., Çalı Şeğerek, E., & Kurtcu, F. (2021). Tipografi (Anadolu Üniversitesi Yayını No. 4246; Açıköğretim Fakültesi Yayını No. 3018). Anadolu Üniversitesi.
39. Payzın, L., & Esmer, Y. (2023). Girişimci bir lider olarak Atatürk. Stratejik ve Sosyal Araştırma Dergisi, 7, 165–185.
40. Peacock, J. (1996). Shoes and accessories. Thames & Hudson.
41. Ketmen, İ., & Çoruh, E. (2021). M. Kemal Atatürk ve Cumhuriyet dönemi modası. New Era Journal of Interdisciplinary Social Researches, 6(11), 1–14.
42. Topçu, H. Z. (2022). Cumhuriyet dönemi Türkiye’sinde şapkanın yeri, kullanımı ve tasarım özellikleri açısından incelenmesi. Asya Studies, 6(21), 201–208. https://doi.org/10.31455/asya.1143839
43. Türk Dil Kurumu. (2012). Türkçe sözlük (11. baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
44. Uysal, M. (2011). Şapka devriminden günümüze Türkiye’de kadın şapkalarının giysi tasarımındaki yeri ve önemi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. Vahapoğlu, H. (1998). Atatürk ve liderlik. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
45. Yaşar, N., & Asal, U. Y. (2022). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişte modernleşmede yaşanan değişim ve süreklilikler. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(43), 605–629. https://doi.org/10.46928/iticusbe.1092174
46. Yılmaz, M. S. (2005). Türkiye’deki şapka ve kıyafet inkılabının Mısır kamuoyunda yansımaları (1925–1933). Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1(2), 91–103.
47. Zürcher, E. J. (2020). Modernleşen Türkiye’nin tarihi (12. baskı). İletişim Yayınları.