Jamanak ve Apoyevmatini’de 1944 Bolu-Gerede Depremi

Öz

Bu çalışma, 1 Şubat 1944 Bolu-Gerede Depremi’ni (Ms 7,2-7,6) Türk devlet arşivleri ve dönemin İstanbul azınlık basını (Jamanak ve Apoyevmatini) üzerinden karşılaştırmalı olarak incelemektedir. İkinci Dünya Savaşı’nın getirdiği ekonomik baskılar, kıtlık riskleri ve seferberlik koşullarında yaşanan bu felaket, yaklaşık 7.000 can kaybı ve 20.000 yıkılan konutla erken Cumhuriyet döneminin en büyük afeti olmuştur. Cumhuriyet Arşivi belgeleri, afet müdahalesinin merkeziyetçi bir yapıda olduğunu; sağlık, barınma ve iaşe konularında hızlı adımlar atıldığını göstermektedir. Ancak çetin kış şartları, coğrafi engeller ve lojistik imkânsızlıklar dağlık köylere ulaşımı geciktirmiştir. Süreçte yaşanan bürokratik engeller, bakanlıklar ve valilikler arası koordinasyon sorunları ile merkezi-yerel yönetim arasındaki uçurum, dönemin afet yönetimindeki yapısal kırılganlıkları ortaya koymuştur. Azınlık basınından Apoyevmatini depremi teknik veriler ve resmi raporlarla aktarırken, Jamanak bireysel tanıklıkları ve toplumsal dramı edebi bir dille öne çıkarmıştır. Üslup farklarına rağmen her iki gazete de yardım kampanyalarını ve devletin kriz yönetimini yapıcı bir dille sunarak toplumsal entegrasyona katkı sağlamıştır. Sonuç olarak çalışma, resmi arşivlerin idari verileriyle azınlık basınının toplumsal anlatılarını birleştirerek, dönemin afet algısını, kolektif hafızasını ve kriz reflekslerini bütüncül bir perspektifle ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• 1944 Bolu-Gerede Depremi
• Azınlık Basını
• Cumhuriyet Dönemi

Jamanak and Apoyevmatini on the 1944 Bolu-Gerede Earthquake

Öz

This study examines the 1 February 1944 Bolu–Gerede Earthquake (Ms 7.2-7.6) through a comparative analysis of Turkish state archives and Istanbul’s minority press (Jamanak and Apoyevmatini). Occurring under the economic strains of World War II, this disaster claimed nearly 7,000 lives and destroyed over 20,000 homes, making it one of the early Republican era’s most devastating catastrophes. Archival data reveals a highly centralized relief effort that mobilized health, shelter, and food resources swiftly. However, harsh winter conditions, geographical barriers, and wartime logistical constraints delayed aid to remote mountainous villages. Bureaucratic hurdles in reconstruction loans, coordination failures between ministries and governorships, and communication gaps between local and central authorities highlighted the structural vulnerabilities of the period's disaster management. In the minority press, Apoyevmatini reported the disaster through technical data and official statistics, while Jamanak emphasized human tragedy and personal testimonies with emotional depth. Despite these stylistic differences, both newspapers constructively covered aid campaigns and state relief efforts, fostering social integration. Ultimately, combining top-down official records with bottom-up minority narratives offers a holistic perspective on the collective memory, state-society relations, and multicultural communication networks during this historic crisis.

Anahtar Kelimeler

• 1944 Bolu-Gerede Earthquake
• Minority Press
• Republican Era

Kaynakça

1. Aktimur, T., Ateş, Ş., ve Oral, A. (1986). Bolu çevresindeki deprem zararının azaltılmasına yönelik sismik zonlama. Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni, 29, 43-49. https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/516dfb84b9051ed_ek.pdf?dergi=T%C3%9CRK%25C...?ref=klasshop.com
2. Allen, C. R. (1969). Active faulting in northern Turkey (Contribution No. 1577). California Institute of Technology, Division of Geological Sciences. https://authors.library.caltech.edu/records/ncnp5-92e45
3. Allen, C. R. (1975). Geological Criteria for Evaluating Seismicity. Geological Society of America Bulletin, 86(8), 1041-1057. https://doi.org/10.1130/0016-7606(1975)86
4. Ambraseys, N. N. (1970). Some characteristic features of the Anatolian fault zone. Tectonophysics, 9(2-3), 143-165. https://doi.org/10.1016/0040-1951(70)90014-4
5. Ambraseys, N. N. (1971). Value of historical records of earthquakes. Nature, 232(5310), 375-379. https://doi.org/10.1038/232375a0
6. Anadolu depremleri. (1944, 8 Şubat). Apoyevmatini.
7. Anadolu depremleri: Bolu büyük yıkıma uğradı. (1944, 4 Şubat). Apoyevmatini.
8. Anadolu depremleri: Bolu ve Beypazarı’ndaki kayıplar. (1944, 5 Şubat). Apoyevmatini.

9. Anadolu depremleri: Dahiliye Vekilinin açıklamaları. (1944, 10 Şubat). Apoyevmatini.
10. Anadolu depremleri: Depremzedelerin bakımı için bağışlar ve yardım kampanyaları. (1944, 7 Şubat). Apoyevmatini.
11. Anadolu depremleri: Dün şiddetli bir deprem sarsıntısı kaydedildi. (1944, 11 Şubat). Apoyevmatini.
12. Anadolu depremleri: Kurbanların sayısı sürekli artıyor. (1944, 3 Şubat). Apoyevmatini.
13. Anadolu depremleri: Toplam ölü sayısı 4611’e yükseldi. (1944, 6 Şubat). Apoyevmatini.
14. Atabay, M. (2023). Son yüzyılda Türkiye’de depremler. Paradigma Akademi.
15. Ayhan, M. E., & Koçyiğit, A. (2010). Displacements and kinematics of the February 1, 1944 Gerede earthquake (North Anatolian Fault System, Turkey): Geodetic and geological constraints. Turkish Journal of Earth Sciences, 19(3), 285-311. https://doi.org/10.3906/yer-0902-4
16. Bikçe, M. (2015, 14-16 Ekim). Türkiye'de hasara ve can kaybına neden olan depremler listesi (1900–2014) [Konferans bildirisi]. 3. Türkiye Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Konferansı, İzmir, Türkiye. https://www.tdmd.org.tr/pdf/pdf2015/TDMSK_084.pdf
17. Bolu bir enkaz yığınına dönüştü. (1944, 4 Şubat). Jamanak.
18. Bolu’nun 100 köyünden henüz hiçbir haber yok: Korkunç bir fırtına Boluluları dehşete düşürdü ve depremden hasar görmüş evlerin bir kısmını yıktı; Dahiliye Vekili Hilmi Uran afet bölgesini ziyaret etti. (1944, 8 Şubat). Jamanak.
19. Bulut, Ü. (2020). Cumhuriyet dönemi deprem tarihi. KDY.
20. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1944a, 1 Şubat). Ankara, Bolu ve Çankırı'da meydana gelen depremin can ve mal kayıplarına yol açtığı [Arşiv belgesi]. Cumhuriyet Arşivi (Fon No: 30.10.0.0, Yer No: 120.849.16).
21. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1944b, 8 Şubat). Bolu ve Gerede'de depremden zarar görenlere inşaat malzemesi yardımı yapılması [Arşiv belgesi]. Cumhuriyet Arşivi (Fon No: 30.10.0.0, Yer No: 120.849.18).
22. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1944c, 10 Nisan). Bolu'da depremden zarar görenlere Ziraat Bankası'nca yardım yapılması [Arşiv belgesi]. Cumhuriyet Arşivi (Fon No: 30.10.0.0, Yer No: 120.850.4).
23. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1944d, 31 Temmuz). Depremde zarar gören yerlerin idare ve belediyelerine yardım yapılması için bir kanun veya kararname çıkarılmasına dair Bolu Valiliği'nin isteği [Arşiv belgesi]. Cumhuriyet Arşivi (Fon No: 30.10.0.0, Yer No: 120.850.5).
24. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1944e, 17 Şubat). Bolu'da meydana gelen depremdeki hasarı tespit etmek için gönderilen fen heyeti [Arşiv belgesi]. Cumhuriyet Arşivi (Fon No: 30.10.0.0, Yer No: 120.850.2). Dahiliye Vekili B. Hilmi Uran deprem bölgesinde. (1944, 8 Şubat). Ulus.
25. Dahiliye Vekilinin [İçişleri Bakanının] açıklamaları. (1944, 10 Şubat). Jamanak.
26. Denli, Y. (2018). Türkiye’de depremler (1928–1950) (Tez No. 522513) [Yüksek Lisans Tezi, Kafkas Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
27. Deprem kurbanlarının sayısı 4272’dir. (1944, 9 Şubat). Jamanak.
28. Deprem kurbanlarının sayısı 5000’den fazla tahmin ediliyor. (1944, 7 Şubat). Jamanak. Deprem kurbanlarının sayısı giderek artıyor: 42 köyden henüz hiçbir haber alınamadı. (1944, 6 Şubat). Jamanak.
29. Depremden kaynaklanan yıkımlar: Gerede yıkıldı. (1944, 2 Şubat). Apoyevmatini. Depremler dün de devam etti: Düzce ve Bolu’da yeniden binalar yıkıldı ve insanlar öldü. (1944, 5 Şubat). Jamanak.
30. Dewey, J. W. (1976). Seismicity of northern Anatolia. Bulletin of the Seismological Society of America, 66(3), 843-868. https://doi.org/10.1785/BSSA0660030843
31. Dünkü şiddetli deprem. (1944, 11 Şubat). Jamanak.
32. Erdem, N. P., & Lahn, E. (2001). Türkiye depremleri izahlı kataloğu. Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları. Ergin, K., Güçlü, U., ve Uz, Z. (1967). Türkiye ve civarının deprem kataloğu: Milâttan sonra 11 yılından 1964 sonuna kadar. İstanbul Teknik Üniversitesi, Maden Fakültesi, Arz Fiziği Enstitüsü.
33. Ergünay, O. (2007, 5-7 Aralık). Türkiye’nin afet profili. TMMOB Afet Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde (ss. 1–14). TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası. https://www.tmmob.org.tr/sites/default/files/dea61eed4bceec5_ek.pdf
34. Eyidoğan, H., Utku, Z., ve Güçlü, U. (1991). Türkiye büyük depremleri makro-sismik rehberi (1900-1988). Kurtiş Matbaası.
35. Ezen, Ü. (1981). Kuzey Anadolu fay zonunda deprem kaynak parametrelerinin magnütdle ilişkisi. Deprem Araştırma Enstitüsü Bülteni, 8(32), 53–77. https://deprem.afad.gov.tr/bulletin-detail/32
36. Felaket sahasına geniş yardımlar: Dün akşama kadar tespit edilen ölü miktarı 4272 kişi. (1944, 9 Şubat). Cumhuriyet.
37. Işık, B. C. (1992). Depremler ve Türkiye. Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası. https://obs.hkmo.org.tr/show-media/resimler/ekler/TD92_54dda4b1ba34c6f_ek.pdf
38. İşçi, C. (2008). Deprem nedir ve nasıl korunuruz. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 3(9), 959-983. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/179169
39. Koloğlu, O. (2006). Osmanlı’dan 21. yüzyıla basın tarihi. Pozitif Yayınları.
40. Levendoğlu, M., Gülerce, Z., & Şaroğlu, F. (2013, 25–27 Eylül). Kuzey Anadolu Fayı'nın Bolu-Ilgaz bölümü için geliştirilmiş sismik kaynak modelleri [Konferans bildirisi]. 2. Türkiye Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Konferansı, Hatay, Türkiye. https://www.tdmd.org.tr/pdf/TDMSK047.pdf
41. Özçelik, F. (2017). 1944 Bolu-Gerede Earthquake and Results. Journal of Academic Inquiries, 12(2), 91-113. https://doi.org/10.17550/akademikincelemeler.336656
42. Özçelik, F. (2024). 1 Şubat 1944 Bolu - Gerede Depremi’nin Çankırı Vilâyetine Etkileri, Journal of History School, 15(60), 3068-3091. https://doi.org/10.29228/joh.62199
43. Özdoğan, S. (1993). Türkiye’nin deprem bölgeleri. Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 2(1), 53-68. https://tucaum.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/280/2015/08/tucaum2_3.pdf
44. Özmen, B. (2012). Türkiye deprem bölgeleri haritalarının tarihsel gelişimi. Türkiye Jeoloji Bülteni, 54(1), 43-55. dergipark.org.tr
45. Özmen, B., & Pampal, S. (2017, 11-13 Ekim). Türkiye deprem bölgeleri haritalarının evrimi [Konferans bildirisi]. 4. Uluslararası Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Konferansı, Eskişehir, Türkiye. https://avesis.gazi.edu.tr/yayin/c0a035b1-302c-49cb-af32-0200cc90fdfd/turkiye-deprem-bolgeleri-haritalarinin-evrimi
46. Sayın valimiz emekliye ayrıldı. Yeni valimiz. (1944, 16 Mart). Bolu Vilayet Gazetesi.
47. Son zelzele kurbanları. (1944, 9 Şubat). Akşam.
48. Şenol, C. (2020). Türkiye’de meydana gelen büyük depremlerin yerleşme ve demografik yapı üzerindeki etkileri (1927-2020). Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 4, 620-644. https://doi.org/10.47994/usbad.808881
49. T.C. Resmî Gazete. (1944, 22 Temmuz). Yersarsıntılarından evvel ve sonra alınacak tedbirler hakkında kanun (Sayı: 5763). resmigazete.gov.tr
50. Taşman, C. E. (1944). Gerede-Bolu depremi. MTA Dergisi, (31), 134-139. https://dergi.mta.gov.tr/files/articles/1448/tr/20160225110552_1448_2276aa34.pdf
51. Topuz, H. (2003). II. Mahmut’tan holdinglere: Türk basın tarihi. Remzi Kitabevi.
52. Ulus ekibi deprem bölgesinde. (1944, 3 Şubat). Ulus.