Can Baytak’ın Koronavirüs Karikatürlerinde Kültürel Kodların Değişimi Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, 2019 yılının Aralık ayında Çin’in Wuhan Eyaletinde ortaya çıkan ve küresel bir yayılım gösteren COVID19 salgınının Türk toplum yaşantısında meydana getirdiği değişiklikleri, karikatür üzerinden tespit ve analiz etmeyi amaçlamaktadır. Habertürk karikatüristi Can Baytak’ın çizdiği koronavirüs karikatürlerinden seçilen 25 örnekte, mizah unsurunu oluşturan kültürel kodların tespiti ve bağlama göre kültürel kodların uğradığı dönüşüm ortaya konulmaya çalışılmıştır. İncelenen karikatürler, hem koronavirüsün tarihsel seyrini hem de gündemdeki haberlerle ilişkisini göstermesi amacıyla kronolojik bir sırayla değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• karikatür
• mizah
• kültürel kod
• koronavirüs

An Evaluation On The Change Of Cultural Codes In Can Baytak’s Coronavirus Caricatures

Öz

This study aims to identify and analyze through caricatures, the changes brought about in Turkish social life by the COVID-19 pandemic, which emerged in Wuhan, China in December 2019 and spread globally. In 25 examples selected from the coronavirus caricatures drawn by Habertürk caricaturist Can Baytak, the cultural codes constituting the element of humor and the transformation of these cultural codes according to the context are examined. The analyzed caricatures are evaluated in chronological order in order to demonstrate both the historical process of the COVID-19 pandemic and its relationship with the news on the agenda.

Anahtar Kelimeler

• caricature
• humor
• cultural code
• coronavirus

Kaynakça

1. Ak, Ö. (2020, Mart). Soğuk algınlığından ölümcül salgına! Küresel kâbus ve Covid-19. Bilim ve Teknik, (628), 12–27. https://bilimteknik.tubitak.gov.tr/.
2. Altınkaynak, E. (2020). Halk şairlerinin dilinde COVİD 19 (Korona virüs). Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 1(46), 372-393. https://doi.org/10.17498/kdeniz.734744
3. Aydın, O. & Çetin, O. (2020). Geleneğin İzinde: Âşıkların Diliyle Koronavirüs. Uluslararası Türkoloji Araştırmaları ve İncelemeleri Dergisi, 5(1), 25-40. https://izlik.org/JA37CX59KB
4. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 10 Mayıs). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/B__-rXzgPBj/
5. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 16 Ekim). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CGaoEj1A5tf/
6. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 19 Kasım). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CHx8O-0ABm0/
7. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 19 Mayıs). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CAXEGp1gSlC/
8. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 23 Ekim). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CGscVqegPHR/

9. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 23 Nisan). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/B_UJFx2Ay76/
10. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 24 Kasım). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CH9x-OigabU/
11. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 24 Mayıs). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CAkAGVEgM4a/
12. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 24 Nisan). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/B_W3f1mgDif/
13. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 26 Kasım). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CIEHAh4AfeK/
14. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 28 Mart). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/B-R1Q0Fg-DJ/
15. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 29 Nisan). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/B_js7e3g6Is/
16. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 30 Ekim). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CG9xRlZgGwD/
17. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 30 Nisan). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/B_mWaBTgqL5/
18. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 30 Temmuz). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CDQYZcgg01j/
19. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 4 Şubat). Koronayı tanıyalım... [Karikatür]. Instagram. instagram.com_KODU/ Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 7 Aralık). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CIf-Pc4gPOa/
20. Baytak, C. [@canbaytak]. (2020, 9 Nisan). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/B-wYFgTgduZ/
21. Baytak, C. [@canbaytak]. (2021, 1 Eylül). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CTRh4veA34K/
22. Baytak, C. [@canbaytak]. (2021, 1 Ocak). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CJgwjw9AfA7/
23. Baytak, C. [@canbaytak]. (2021, 12 Ocak). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CJ85_tZAZW9/
24. Baytak, C. [@canbaytak]. (2021, 13 Nisan). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CNmSsx1AbXU/
25. Baytak, C. [@canbaytak]. (2021, 15 Haziran). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CQJtXTkgzWN/
26. Baytak, C. [@canbaytak]. (2021, 2 Ocak). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/CJjDOKuAiQq/
27. Baytak, C. [@canbaytak]. (2021, 5 Mayıs). [Şekil, açıklama metni olmadan paylaşılmıştır] [Karikatür]. Instagram. https://www.instagram.com/p/COfZ9QeAHzd/
28. Bedir, A. (2019). Yakın Dönem Siyasi Tarihinin Karikatür Üzerinden Analizi: Karagöz 1922- 1939 (Tez No. 549281) [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
29. Bilge, E. (2008). Cem Yılmaz Anlatıları -Üstünlük Kuramı Bağlamında-. Türkbilig/Türkoloji Arastırmaları Dergisi, (16), 16-23. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/143127
30. Bulut, M., Karacagil, Z., & Çataloğlu, S. (2017). Dünden bugüne Hıdırellez pratikleri. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Ed.), 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi: Gelenekler, görenekler ve inançlar (ss. 79–92). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://www.kulturportali.gov.tr/mrepo/eKitap/eb-Dunden%20Bugune%20Hidirellez%20Pratikleri/files/assets/common/downloads/publication.pdf
31. Can Baytak. (2026, 23 Ocak). Vikipedi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Can_Baytak
32. Can, K. C. (2020, 29 Nisan). Korona, korku, komedi, kolera. Birikim. https://birikimdergisi.com/guncel/10061/korona-korku-komedi-kolera
33. Cander, B. & Yakıncı, C. (Ed.). (2020). COVID-19 Öyküleri. İnönü Üniversitesi Yayınları.
34. Duman, M. (2020). Yarasa çorbası: Koronavı̇rüs hakkında modern çağın mı̇tlerı̇ ve şehı̇r efsanelerı̇. Millî Folklor, 16(127), 59-71. https://izlik.org/JA22GN72PT
35. Emeksiz, A. (2015). Türk halkbilimi mizah araştırmalarına dair genel tespit, değerlendirme ve teklifler. Turkish Studies, 10(8), 987. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8084
36. Gökbulut, B., Yeniasır, M. (2017). Kıbrıs ve Uygur Türk halk masallarında öne çıkan bazı motifler üzerine incelemeler. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi. 1(10), 123-137. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/633099
37. Göktaş, U. (1994). Mahyacılık. Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi içinde (Cilt 5, ss. 275-276). Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı.
38. Günay, U. T. (1983). Türk masallarında geleneksel efsanevi yaratıklar. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 1(1), 21-46. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/613328
39. Hızlı, M. (1987). Somuncu Baba. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(1), 263-271. https://izlik.org/JA73FE79WR
40. Kara, E. Ş. & Nisan, F. (2021). Covid-19 Pandemisinin Türk Basınındaki Karikatürlere Yansıması. M. Akyol & B. Öztürk (Ed.), Pandemi Döneminde İletişim Çalışmaları içinde (ss. 135-167). Nobel Bilimsel Eserler Yayınları.
41. Kemal, C. (2010). Mustafa Kemal’in Mondros Mütarekesi’ne tepkisi. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 12(46), 367-400. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000329
42. Keskin, A. (2020). Elektronik kültür ortamında paylaşılan koronavirüs (COVID-19) şiirlerinin folklorun ve mizahın protesto işlevi bağlamında kültürbilimsel analizi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 13(30), 502-536. https://doi.org/10.12981/mahder.712405
43. Kılıç, M. (2020, 19 Mayıs). Gençlik Marşı sözleri 4 kıta: Dağ başını duman almış! Gençlik Marşı oku. Habertürk. https://www.haberturk.com/genclik-marsi-sozleri-4-kita-dag-basini-duman-almis-genclik-marsi-oku-2684173
44. Morreall, J. (1997). Gülmeyi ciddiye almak (K. Aysevener ve Ş. Soyer, Çev.). İris Yayıncılık.
45. Musiki Lugatı. (2025, 24 Aralık). Semiha Hanım ve Yesari Asım Arsoy | Bay Bayansız Olmaz (Nisan Mayıs Ayları, Gevşer Gönül Yayları) [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=JRdM8rKgbLU
46. Özarslan, M. (2021). Korona virüsünün Türk şiirine yansımaları üzerine. Açıkkara, (52), 2-5. https://dokumen.pub/akkara-dergi-say-52.html
47. Özmen, F. (2022). Saz şairlerinin korona virüs konulu şiirlerinde mizahın kullanılması: Youtube örneği. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 10(28), 71-84. https://doi.org/10.31126/akrajournal.1089113
48. Öztürkmen, E. U. (2017). Avrupa Birliği-Türkiye İlişkileri Bağlamında Karikatürle Mizah Yaratma Eylemi (1980-2016) (Tez No. 465699) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
49. Parlak, M. (2025, 1 Ağustos). Korona (COVID) virüs ne zaman çıktı? Medical Park. https://www.medicalpark.com.tr/saglik-rehberi/korona-virus-ne-zaman-cikti
50. Saraç, H. (2019). Bir milletin kültürel belleğinin şifreleri: Kod kültürleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 157-169. https://doi.org/10.29000/rumelide.648467
51. Saraç, Ö. (2020). Salgın hastalıkların âşık tarzı Türk şı̇ı̇rı̇ne yansıması: Yenı̇ tı̇p koronavı̇rüs (covid-19) örneğı̇. Millî Folklor, 16(127), 18-34. https://izlik.org/JA53JM26CR
52. Sayır, M. F. & Aydın, N. (2024). The reflection of Covid- 19 in literary works: The sample of short story. Tarih Okulu Dergisi, 17(73), 3416-3434. http://dx.doi.org/10.29228/joh.79012
53. Sümbüllü, Y. Z. (2004). Tıbbi ve mistik folklor açısından aş erme. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 11(23), 133-143. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/32836
54. Tanımak. (t.y.). Güncel Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu. 30 Haziran 2026 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişildi.
55. Töret, A. B. (2021). COVID-19: Küresel salgın sürecinin Aşık Nurşah’ın şiirlerine yansıması, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(34), 494-509. https://doi.org/10.12981/mahder.901210
56. Tuncer, F. F. (2020). Öngörülemeyen bir küresel düzen ve COVID-19: COVID-19 karikatürleri ile yeni düzen okuması. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(COVID-19 Special Issue), 42-58. https://doi.org/10.21547/jss.748641
57. Uca. A. (2007). Türk toplumunda Hıdırellez-I. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 14(34), 113-138. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/33076
58. Yılter, Sait. (2020). Klasik Türk Edebiyatı tarzında yazılmış koronavirüs manzumeleri, Pearson Journal of Social Sciences & Humanities, 5(6), 1-34. https://doi.org/10.46872/pj.55
59. Yücesoy, G. E., Okmeydan, S. B., & Ekici, M. (2023). Somut olmayan kültürel miras unsuru olarak bahar bayramı: Hıdırellez. G. Gürçay (Ed.), Balkan 9. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi bildiri kitabı (ss. 899–910). Academy Global Publishing House. https://www.researchgate.net/publication/377219624_Somut_Olmayan_Kulturel_Miras_Unsuru_Olarak_Bahar_Bayrami_Hidirellez