Ordu İli Fındık Bahçelerinde Üç Dişli Orkide (Orchis tridentata Scop.) Türünün Popülasyon Durumu, Morfolojik Özellikler ve Kullanım Alanları

Öz

Orchis tridentata Scop. (üç dişli orkide), Orchidaceae (orkidegiller) familyasının dikkat çeken türlerinden biridir. Bu çalışma kapsamında, 2021-2022 yıllarında Ordu ili fındık bahçelerinde nisan-mayıs aylarında yürütülen floristik sürveyler sonucunda türün bazı bahçelerde yayılış gösterdiği belirlenmiştir. Ordu ilinde yürütülen çalışma kapsamında, üç farklı yükseltide yer alan toplam 75 fındık bahçesi incelenmiş; O. tridentata türünün özellikle orta rakımlı (251-500 m) ve yüksek rakımlı (500 m üzeri) bahçelerde yayılış gösterdiği tespit edilmiştir. Türün popülasyonlarının bulunduğu topraklar, büyük ölçüde killi bünyeye sahip olup belirgin derecede asidik özellik göstermekte ve düşük kireç içeriği ile tanımlanmaktadır. Bitki, hem karakteristik çiçek yapısı hem de sağladığı biyolojik çeşitlilik açısından ekolojik olarak önem taşımaktadır. Halk arasında “üç dişli salep” olarak bilinen bu türün yumrularından salep tozu üretilebilmektedir. O. tridentata çok yıllık, yumrulu bir bitkidir; yer altında biri eski, diğeri yeni gelişen olmak üzere iki yumru taşır. Gövdesi 20-35 cm boylarında, dik ve silindirik yapıdadır. Yapraklar parlak yeşil renkte, mızraksı formda olup genellikle 2-10 cm uzunluğundadır. Türün en ayırt edici özelliği, mor, açık pembe ya da leylak tonlarında olabilen çiçekleri ve üç loblu alt dudak (labellum) yapısıdır; bu dudakta ortadaki lob daha belirgin ve sivridir. Çiçekler gövde ucunda yoğun bir başak (spike) formunda dizilmiştir. Çiçeklenme dönemi çoğunlukla mayıs ayıdır. O. tridentata; ılıman iklim kuşağında, açık alanlar, orman kenarları, makilikler ve çayırlarda doğal yayılış göstermektedir. Avrupa’nın güney ve orta kesimleri ile Türkiye'nin Ege, Akdeniz, Marmara ve Karadeniz bölgelerinde doğal olarak bulunmaktadır. Bu çalışma ile, yumrularında salep tozu üretilebilen O. tridentata türünün Ordu ilinde fındık bahçelerinde doğal olarak bulunduğu ilk kez kayıt altına alınmış ve bu durum hem ekonomik hem de floristik çeşitlilik açısından önemli bulunmuştur. Türün popülasyon yoğunluğunun izlenmesi ve biyolojik çeşitliliğin korunması, sürdürülebilir tarım ve doğa koruma açısından da kritik öneme sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• Fındık bahçeleri
• Ordu
• salep
• sürvey
• O. tridentata

Population Status of the Three-Toothed Orchid (Orchis tridentata SCOPOLI) in Hazelnut Orchards of Ordu Province

Öz

Orchis tridentata Scop. (commonly known as three-toothed orchid) is one of the notable species of the Orchidaceae family. In this study, floristic surveys conducted in hazelnut orchards of Ordu province during April-May of 2021-2022 revealed that the species is present in several orchards. As part of the study conducted in Ordu province, a total of 75 hazelnut orchards across three altitudinal ranges were surveyed, and O. tridentata was found to be predominantly distributed in orchards located at mid-altitudes (251-500 m) and high altitudes (above 500 m). The soils in which the populations of the species occur are predominantly clay-textured, exhibit distinctly acidic properties, and are characterized by low lime content. This species is ecologically significant due to both its distinctive floral morphology and its contribution to biodiversity. This species, commonly known as “three-toothed salep” among the public, has tubers that can be used to produce salep powder. O. tridentata is a perennial geophyte with two underground tubers-one from the previous year and one newly developing. Its stem is upright, cylindrical, green, and measures approximately 20-35 cm in height. The leaves are lanceolate, bright green, and generally 2-10 cm long. The most striking feature of the species is its flowers, which are purple, pale pink, or lilac in color. The upper tepals form a helmet-like dome, while the lower lip (labellum), which is trilobed with a prominent and pointed central lobe, serves as a key diagnostic characteristic. The flowers are densely arranged in a spike at the top of the stem, withthe flowering period mainly occurring in May. O. tridentata naturally grows in temperate zones, particularly in open fields, forest edges, maquis vegetation, and meadows. It is distributed in southern and central Europe as well as in the Aegean, Mediterranean, Marmara, and Black Sea regions of Turkey. This study records the presence of O. tridentata in the hazelnut orchards of Ordu province for the first time, highlighting its floristic significance and potential economic value through salep production. Monitoring its population density and conserving biodiversity are essential for sustainable agriculture and nature conservation.

Anahtar Kelimeler

• Hazelnut orchards
• Ordu
• salep
• survey
• O. tridentata

Kaynakça

1. Addam, K., Kebbe, I.D., Bou-Hamdan, M., Hout, K. (2014). Neotinea tridentata var. libanotica (Orchidaceae), a new variety from Lebanon. Journal of Botanical Research, 5(1), 35-38.
2. Akin, M., Karagözlü, C., Ünal, G. (2019). Salep: The name of the plant, powder, hot beverage, food ingredient. Food Reviews International, 35(2), 123-146.
3. Bateman, R.M., Hollingsworth, P.M., Preston, J., Yi-Bo, L.U.O., Pridgeon, A.M., Chase, M.W. (2003). Molecular phylogenetics and evolution of Orchidinae and selected Habenariinae (Orchidaceae). Botanical journal of the Linnean Society, 142(1), 1-40. https://doi.org/10.1046/j.1095-8339.2003.00157.x
4. Baumann, H., Künkele, S., Lorenz, R. (2006). Die Orchideen Europas und angrenzenden Gebieten (1. Aufl.). Stuttgart: Eugen Ulmer Verlag. ISBN 978 3 8001 4162 3.
5. CABİ. (2025). CAB International Digital Library. https://www.cabidigitallibrary.org/. (Erişim tarihi: 16.07.2025). Chase, M.W., Cameron, K.M., Freudenstein, J.V., Pridgeon, A.M., Salazar, G., van den Berg, C., Schuiteman, A. (2015). An updated classification of Orchidaceae. Botanical Journal of the Linnean Society, 177(2), 151-174. https://doi.org/10.1111/boj.12234
6. Christenhusz, M.J.M., Byng, J.W. (2016). The number of known plant species in the world and its annual increase. Phytotaxa, 261(3), 201-217. https://doi.org/10.11646/phytotaxa.261.3.1
7. Claessens, J., Kleynen, J. (2011). The Flower of the European Orchid: Form and Function. Schrijen Lippertz. ISBN 978 90 9025556 9
8. Davis, P.H., Mill, R.R., Tan, K. (editors) (1988). Flora of Turkey and the East Aegean Islands (Suppl. 1), Vol. 10. Edinburgh, UK: Edinburgh University Press.

9. Delforge, P. (2006). Orchids of Europe, North Africa and the Middle East. Timber Press. ISBN 978 0 88192 754 2 Djordjević, V., Tsiftsis, S., Jakovljević, K., Šinžar-Sekulić, J., Vukojičić, S. (2012). First record of a natural hybrid Neotinea× dietrichiana (Orchidaceae) in Serbia. Phytologia Balacanica, 18(2), 163-171.
10. Dressler, R.L. (1993). Phylogeny and classification of the Orchid family. Cambridge University Press. ISBN 978 0 521 45058 4
11. Ghorbani, A., Gravendeel, B., Naghibi, F., de Boer, H. (2014). Wild orchid tuber collection in Iran: a wake-up call for conservation. Biodiversity and conservation, 23(11), 2749-2760.
12. Govaerts, R., Nicolson, D. H., Kendrik, D. A., Brazier, L., Watson, M., Hollingsworth P.M., Panarero, J.V., Brummitt, N.D. (2024). World Checklist of Selected Plant Families. Royal Botanic Gardens, Kew. http://wcsp.science.kew.org Grewling, T., Peech, M. (1960). Chemical soil tests (Cornell University Agricultural Experiment Station Bulletin No. 960, ss. 34-36). Cornell University.
13. Güler, N., Gönüz, A., Hürkan K., Döver, E. (2008). Çan (Çanakkale-Türkiye) İlçesi Doğal Yayılışlı Bazı Orchidaceae Taksonları Üzerine Gözlemler. Çanakkale İli Değerleri Sempozyumu 2008, Çan Değerleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı, (ss. 143 - 168).
14. Güner, A., Akyıldırım, B., Alkayış, M.F., Çıngay, B., Kanoğlu, S.S., Özkan, A.M., Öztekin, M., Tuğ, G.N. (2012). Türkçe bitki adları. In A. Güner, S. Aslan, T. Ekim, M. Vural, M.T. Babaç (Eds.), Türkiye Bitkileri Listesi (Damarlı Bitkiler) (Flora Dizisi 1, 1290 s). Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi Yayınları. ISBN: 978-605-60425-7-7
15. Helmke, P.A., Sparks, D.L. (1996). Lithium, sodium, potassium, rubidium and cesium. In D. L. Sparks, A.L. Page, P.A. Helmke, R.H. Loeppert, P.N. Soltanpour, M.A. Tabatabai, C.T. Johnston, M.E. Sumner (Eds.), Methods of soil analysis. Part 3. Chemical methods (pp. 551-574). Soil Science Society of America.
16. Hürkan, K. (2011). Orchis anatolica Boiss. ve Orchis tridentata Scopoli (Orchidaceae) taksonlarının DNA sekans yöntemiyle moleküler filogenetik özelliklerinin belirlenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bitki Koruma Anabilim Dalı, Çanakkale.
17. Kacar, B. (1994). Bitki ve toprağın kimyasal analizleri III toprak analizleri. Ankara Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Eğitim Araştırma Geliştirme Vakfı Yayınları No.3, Ankara.
18. Kayıkçı, S., Oğur, E. (2012). Hatay ilinde yayılış gösteren bazı orkide türleri üzerine bir inceleme. Anadolu Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi, 22(2), 1-12.
19. Kellogg, C.E. (1952). Our garden soils, New York: The Macmillan Company, 232 p.
20. Kocabaş, Y.Z., Güler, D., Yüksek, F. (2022). Kahramanmaraş ili Orchidaceae familyası türleri hakkında bir ön çalışma. Doğanın Sesi, 5(9), 34-49.
21. Kreutz, C.A.J. (1998). Die Orchideen der Türkei. Beschreibung, Ökologie, Verbreitung, Gefährdung, Schutz. Gorteria Dutch Botanical Archives, 24(6), 1-160p.
22. Maas, E.V. (1986). Salt tolerance of plants. Applied Agriculture Research, 1(1), 12-26.
23. Matović, M., Nikolić, B., Đelić, G., Marković, M. (2010). Natural potentials of the medicinal plants from the Orchidaceae family with mucus as the main ingredients from Zlatar mountain. Biol. Nyssana, 1, 43-47.
24. Mennan, H., Kutbay, H.G., Işık, D. (1999). Karadeniz bölgesi fındık bahçelerinde sorun olan yabancı ot türlerinin saptanması. Türkiye Herboloji Dergisi, 2(2), 13-21.
25. Mutlu, B., Avcı, H. (2023). Akdağ (Çelikhan/Adıyaman-Türkiye) florası. Bağbahçe Bilim Dergisi, 10(2), 214-255.
26. Nelson, D.W., Sommers, L.E. (1982). Methods of soil analysis. Part 2: Chemical and microbiological properties. In A.L. Page, R.H. Miller, D.R. Keeney (Eds.), Methods of soil analysis. Soil Science Society of America, Inc. Publisher. Madison, Wisconsin.
27. Olsen, S.R., Cole, C.V., Watanabe, F.S., Dean, I.A. (1954). Estimation of available phosphorus in soils by extraction with sodium bicarbonate (USDA Circular No. 939). U.S. Department of Agriculture, Washington.
28. Önen, H. (2021). Yabancı Otlar ve Herboloji (Yabancı Ot Bilimi), 2. Bölüm. “Herboloji (Yabancı Ot Bilimi): İlkeler, Kavramlar ve Uygulamalar / Weed Science: Theory and Practice” içinde (s. 8-27). Adana, DOI: 10.13140/RG.2.2.10113.99688
29. Önen, H. (1995). Tokat Kazova’da Yetiştirilen Şekerpancarında Sorun Olan Yabancı Otlar ile Uygulanan Farklı Savaş Yöntemlerinin Verime Olan Etkileri Üzerine Araştırmalar, Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Tokat.
30. Özcan, S. (2012). Gaziantep ve çevresinde antepfıstığı bahçelerinde sorun olan yabancı otlar ve dağılımlarının ekolojik faktörlerle ilişkilendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bitki Koruma Anabilim Dalı, Tokat.
31. Özçağıran, R., Ünal, A., Özeker, E., İsfendiyaroğlu, M. (2014). Ilıman iklim meyve türleri: Sert kabuklu meyveler (Cilt III). Ege Üniversitesi Yayınları, Ziraat Fakültesi Yayını No. 566. Ege Üniversitesi Basımevi, 262 s.
32. Özkutlu, F., Korkmaz, K., Özenç, N., Aygün, A., Şahin, Ö., Kahraman, M., Ete, Ö., Akgün, M., Takın, B. (2016). Ordu-Merkez ilçedeki bazı fındık bahçelerinin mineral beslenme durumunun belirlenmesi. Akademik Ziraat Dergisi, 5(2), 77-86.
33. Paulus, H.F. (2007). Speciation in sexually deceptive orchids. Flora, 202(7), 483-498. https://doi.org/10.1016/j.flora.2006.08.001
34. Rasmussen, H.N. (2002). Recent developments in the study of orchid mycorrhiza. Plant and Soil, 244(1-2), 149-163. https://doi.org/10.1023/A:1020246715436
35. Rasmussen, H.N., Rasmussen, F.N. (2014). The epiphytic habitat on a tree scale: Spatial structure and orchid diversity. Botanical Journal of the Linnean Society, 175(4), 562-572.
36. Richards, L.A. (1954). Diagnosis and improvement of saline and alkali soils (USDA Handbook No. 60, 159 s.). United States Department of Agriculture.
37. Sezik, E. (2002). Turkish orchids and salep. Economic Botany, 56(4), 567-568.
38. Sillanpää, M. (1990). Micronutrient assessment at the country level: An international study (FAO Soils Bulletin No. 63). Food and Agriculture Organization of the United Nations. Rome.
39. Sizer, V., Tepe, I., Arslan, Z.F. (2024). Düzce’de Fındık Üreticilerinin Yabancı Otlar Konusunda Karşılaştıkları Sorunlar. Turkish Journal of Agriculture-Food Science and Technology, 12(s1), 1988-1996. https://doi.org/10.24925/turjaf.v12is1.1988-1996.6857
40. Smith, H.W., Weldon, M.D. (1941). A comparison of some methods for the determination of soil organic matter. Soil Science Society of America Proceedings, 5, 177-182.
41. Sönmez, B. (2003). Türkiye çoraklık kontrol merkezi (Teknik Yayın No. 33). Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Toprak ve Gübre Araştırma Enstitüsü. Ankara.
42. Şenkul, Ç., Kaya, S. (2017). Türkiye endemik bitkilerinin coğrafi dağılışı. Türk Coğrafya Dergisi, (69), 109-120.
43. Tarakçıoğlu, C., Yalçın, S.R., Bayrak, A., Küçük, M., Karabacak, H. (2003). Ordu yöresinde yetiştirilen fındık bitkisinin Corylus avellana L. beslenme durumunun toprak ve yaprak analizleriyle belirlenmesi. Journal of Agricultural Sciences, 9(1), 13-22.
44. Türkiş, S., Ertürk, Ö. (2015). Distribution of Orchid species in urban and meadow areas of Bartın city Turkey. Biological Diversity and Conservation, 8(3), 147-152.
45. TÜBİVES. (2025). Türkiye Bitkileri Veri Servisi. ttp://194.27.225.161/yasin/tubives/index.php?sayfa=1vetax_id=9578. (Erişim tarihi: 18.07.2025).
46. Uluğ, E., Kadıoğlu, İ. Üremiş, İ. (1993). Türkiye’nin yabancı otları ve bazı özellikleri (No: 78). T.C. Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Adana, 513s.
47. Uygur, F.N. (1991). Herboloji araştırma yöntemleri. Çukurova Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü, Yardımcı Ders Notu, Adana, 69s.
48. Uygur, F.N. (1985). Untersuchungen zu Art und Bedeutung der Verunkrautung in der Çukurova unter besonderer Berücksichtigung von Cynodon dactylon (L.) Pers. und Sorghum halepense (L.) Pers. (PLITS, 1985/3 (5), 109 s.). Stuttgart, Germany.
49. Ülgen, N., Yurtsever, N. (1995). Türkiye gübre ve gübreleme rehberi (Genel Yayın No. 209; Teknik Yayın No. T.66, s. 230). T.C. Başbakanlık Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Toprak ve Gübre Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü. Ankara.
50. Yonat, H. (2023). Ordu İli Fındık Bahçelerinde Sorun Olan Yabancı Otlar ve Dağılımlarının Ekolojik Faktörlerle İlişkilendirmesi. Doktora Tezi, Ordu Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bitki Koruma Anabilim Dalı, Ordu. Yonat, H., Kolören, O. (2023). Fındık üreticilerinin yabancı otlar ve mücadelesi hakkında bilgi düzeylerinin belirlenmesi. Türkiye Herboloji Dergisi, 26(2), 130-143.