Ethnobotanical Evaluation of Medicinal Weeds in Hazelnut Orchards in Ordu Province

Öz

Ordu, Türkiye's leading province in hazelnut production, is home to hazelnut orchards that are not only economically valuable agricultural areas but also ecosystems hosting rich biodiversity. This study examines, through an ethnobotanical approach, the purposes for which plant species that grow spontaneously in hazelnut orchards and are defined as “weeds” from an agricultural perspective are used by the local population. The research aims to scientifically record traditional plant knowledge that is at risk of being lost as a result of socio-economic processes such as technological transformation and rural-to-urban migration, focusing particularly on species valued for their medicinal properties. It is hoped that the data obtained in this context will contribute to the preservation of the region's biocultural heritage and its transmission to future generations. Furthermore, this study is the first to quantitatively determine the Use Value (UV) indices that determine the cultural importance levels of species in the region. The research, conducted through face-to-face surveys and field observations with producers in Ordu province in 2025-2026, determined that Urtica dioica L. (nettle) was the species most commonly found in hazelnut orchards and had the highest use value (UV). The nettle is followed by Trachystemon orientalis (L.) G. Don (early-flowering borage), Smilax excelsa L. (catbriers), and Fragaria vesca L. (wild strawberry). The uses of 37 different medicinal weed species belonging to a total of 21 families as food, medicine, oil, tea, animal feed, and decorative items have been detailed and evaluated by calculating their UV indices. The main emphasis of the study is that weeds found in hazelnut orchards should be evaluated not only as pests that threaten hazelnut yield and quality, but also as fundamental elements of local culinary culture and important biological plant resources used in folk medicine.

Anahtar Kelimeler

• se Value (UV)
• weed
• hazelnut
• Ordu province
• nettle

Etik Beyan

The research process strictly adhered to the principles of scientific research and publication ethics. Participants were provided with the necessary information about the purpose of the study, and participation in the research was voluntary. Verbal consent was obtained from participants prior to the survey, personal information was kept confidential, and the data obtained was used solely for scientific purposes. Furthermore, the study is original, has not been published anywhere else, and is not under review for publication in another journal. All authors have read the final version of the article and approved its submission to the Herbology journal.

Ordu İli Fındık Bahçelerinde Şifalı Yabancı Otların Etnobotanik Değerlendirilmesi

Öz

Türkiye’nin fındık üretiminde öncü ili olan Ordu’da fındık bahçeleri; yalnızca ekonomik değere sahip tarım alanları değil, aynı zamanda zengin bir biyoçeşitliliğe ev sahipliği yapan ekosistemlerdir. Bu çalışma, fındık bahçelerinde kendiliğinden yetişen ve tarımsal açıdan “yabancı ot” olarak tanımlanan bitki türlerinin yerel halk tarafından hangi amaçlarla ve nasıl kullanıldığını etnobotanik bir yaklaşımla incelemektedir. Araştırma, özellikle fındık bahçelerinde şifalı özellikleri nedeniyle değerlendirilen türlere odaklanarak, teknolojik dönüşüm ve kırsaldan kente göç gibi sosyoekonomik süreçler sonucunda kaybolma riski taşıyan geleneksel bitki bilgisini bilimsel yöntemlerle kayıt altına almayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda elde edilen verilerin, bölgenin biyokültürel mirasının korunmasına ve gelecek nesillere aktarılmasına katkı sağlaması hedeflenmektedir. Ayrıca, yörede türlerin kültürel önem düzeylerini belirleyen Kullanım Değeri (Use Value, UV) indekslerinin hesaplanarak nicel biçimde ortaya konulması bu çalışma kapsamında ilk kez gerçekleştirilmiştir. Araştırma, 2025-2026 yıllarında Ordu ilindeki üreticilerle (105 kişi) gerçekleştirilen yüz yüze anketler ve saha gözlemleri sonucunda, fındık bahçelerinde yoğun olarak bulunan ve kullanım değeri (UV) en yüksek olan türün başta Urtica dioica L. (büyük ısırgan) olduğu belirlenmiştir. Isırganı sırasıyla Trachystemon orientalis (L.) G. Don (kaldırık), Smilax excelsa L. (melocan) ve Fragaria vesca L. (yabani çilek) izlemektedir. Toplam 21 familyaya ait 37 farklı şifalı yabancı ot türünün gıda, tedavi, yağ, çay, hayvan yemi ve süs eşyası olarak kullanım biçimleri ayrıntılı biçimde ortaya konulmuş; UV indeksleri hesaplanarak değerlendirilmiştir. Araştırmanın temel vurgusu, fındık bahçelerinde bulunan yabancı otların yalnızca fındık verimi ve kalitesini tehdit eden zararlılar olarak değil, aynı zamanda yerel mutfak kültürünün temel unsurları ve halk hekimliğinde kullanılan önemli biyolojik bitki kaynakları olarak değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kullanım değeri (UV)
• yabancı ot
• fındık
• Ordu ili
• ısırgan

Etik Beyan

Araştırma sürecinde bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine titizlikle uyulmuştur. Katılımcılara çalışmanın amacı hakkında gerekli bilgilendirme yapılmış ve araştırmaya katılım gönüllülük esasına dayalı olarak gerçekleştirilmiştir. Anket uygulaması öncesinde katılımcılardan sözlü onay alınmış, kişisel bilgiler gizli tutulmuş ve elde edilen veriler yalnızca bilimsel amaçlarla kullanılmıştır. Ayrıca çalışma özgün olup daha önce herhangi bir yerde yayımlanmamış ve başka bir dergide değerlendirme sürecinde değildir. Tüm yazarlar makalenin son hâlini okuyarak Herboloji dergisine gönderilmesini onaylamıştır.

Kaynakça

1. Akan, H., Bakır Sade, Y. (2015). Kâhta (Adıyaman) merkezi ve Narince köyü’nün etnobotanik açıdan araştırılması. Bitlis Eren Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 4(2), 219-248. https://doi.org/10.17798/beufen.47724
2. Altunışık, R., Coşkun, R., Bayraktaroğlu, S., Yıldırım, E. (2007). Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri: SPSS Uygulamalı", Sakarya Yayıncılık, 5. Baskı, ss:381.
3. Anonim, (2026). Ordu ili. https://tr.wikipedia.org/wiki/Ordu_(il)- (Erişim tarihi: 16.02.2026). Aydın, A., Yeşil, Y. (2018). İkizce Ordu-Türkiye ilçesinde etnobotanik bir ön çalışma. Bağbahçe Bilim Dergisi, 5(3), 25-43. https://doi.org/10.30796/ANGV.2018.11.
4. Balick, M. J., Cox, P. A. (2020). Plants, people, and culture: the science of ethnobotany. A Garland Science Book. Scientific American Library.
5. Baytop, T. (1984). Türkiye’de Bitkilerle Tedavi (Geçmişte ve Bugün), İstanbul Üniversitesi Yayınları (No:3255), 480s. İstanbul. Baytop, T. (1999). Türkiye’de Bitkilerle Tedavi, Nobel Tıp Kitapevleri Yayını, 2. Baskı, 480s, İstanbul.
6. Bıyık, B., Yılmaz Sarıaltın, S., Gökbulut, A., Çoban, T., Çoşkun, M. (2023). Trachystemon orientalis (L.) G. Don as a Valuable Source of Rosmarinic Acid: Biological Activities and HPLC Profiles. Turkish journal of pharmaceutical sciences, 20(3), 141–148. https://doi.org/10.4274/tjps.galenos.2022.14265.
7. Cotton, C. M. (1996). Ethnobotany: principles and applications. ISBN 978-0-471-95537-5, 424 pp., School of Life Sciences, Roehampton Institute, London, UK.
8. Deveci, M., Şılbır, Y. (2005). Ordu ili çevresinde fındık bahçeleri altında bulunan doğal bitki türleri, hayat formları ve çiçekleme periyotları. Türkiye 6. Tarla Bitkileri Kongresi, 5-9 Eylül, Antalya.

9. Devkota, H. P., Paudel, K. R., Khanal, S., Baral, A., Panth, N., Adhikari-Devkota, A., Jha, N. K., Das, N., Singh, S. K., Chellappan, D. K., Dua, K., Hansbro, P. M. (2022). Stinging Nettle (Urtica dioica L.): Nutritional Composition, Bioactive Compounds, and Food Functional Properties. Molecules, 27(16), 5219. https://doi.org/10.3390/molecules27165219.
10. Erşen Bak, F., Çifci, K. (2022). Artvin’in merkez köylerindeki bazı bitkilerin etnobotanik özellikleri. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 23(2), 50-62. DOI: 10.17474/artvinofd.1128335
11. Gebece, M. (2018). Ordu ili fındık bahçelerinde ekonomik değeri olan yabancı ot türlerinin ve allelopatik etkilerinin araştırılması. Yüksek lisans tezi, Ordu Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bitki Koruma Anabilim Dalı, Ordu.
12. Gül, V., & Dinler, B. S. (2016). Kumru (Ordu) yöresinde doğal olarak yetişen bazı tıbbi ve aromatik bitkiler. Ziraat Fakültesi Dergisi, 11(1), 146-156. https://izlik.org/JA97NL24DT
13. Harshberger, J. W. (1896). The purposes of ethno-botany. Botanical gazette, 21(3), 146-154. https://doi.org/10.1086/327316. İnkaya, S., Avcı, M. (2019). Uzungöl Çevresinde Bitki Örtüsünün Dağılışı. Gönençgil, B., Ertek, T. A., Akova, İ., Elbaşı, E. (Ed), 1. İstanbul
14. Uluslararası Coğrafya Kongresi Kitabı (ss, 1039-1048). İstanbul Üniversitesi DOI: 10.26650/PB/PS12.2019.002.096.
15. Karaca Öner, E., Yeşil, M., Güveli, G. (2017). Ordu aktarlarında satılan tıbbi bitkiler. Ordu Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 7(2), 378-383. https://izlik.org/JA58UA24SZ.
16. Kendir, G., Güvenç, A. (2010). Etnobotanik ve Türkiye’de yapılmış etnobotanik çalışmalara genel bir bakış. Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Dergisi, 1(1), 49-80. https://izlik.org/JA73PW36WA
17. Kolören, O. (2020). Fındığın ekolojik istekleri: Fındık yetiştiriciliği. (ss. 132-155). İslam, A., (Ed.). Yeşiller Grafik Tasarım, ISBN:978-625-409-672-3, Ordu, Türkiye.
18. Martin, G. J. (2010). Ethnobotany: a methods manual. ISBN: 978-1-84407-084-8, 263 pp., New York Önen, H. (2021). Herboloji (Yabancı ot bilimi): ilkeler, kavramlar ve uygulamalar / Weed Science: Theory and Practice” içinde (ss.76-114). Adana, DOI: 10.13140/RG.2.2.10952.85763.
19. Özer, Z., Tursun, N., & Önen, H. (2004). Yabancı otlarla sağlıklı yaşam:(Gıda ve tedavi). Ankara, 4Renk Yayınları, 308 ss. Öztürk, F., Dölarslan, M., Gül, E. (2019). Etnobotanik ve tarihsel gelişimi. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, 9(2), 11-13.
20. Phillips, O., Gentry, A. H. (1993). The useful plants of Tambopata, Peru: I. Statistical hypotheses tests with a new quantitative technique. Economic Botany, 47 (1), 15–32 (1993). https://doi.org/10.1007/BF02862203.
21. Sarıaltın, S. Y., Polat, D. Ç., Yalçın, C. Ö. (2023). Cytotoxic and antioxidant activities and phytochemical analysis of Smilax excelsa L. and Aegopodium podagraria L. Food Bioscience, 52, 102359. https://doi.org/10.1016/j.fbio.2023.102359.
22. Sarıkaya, A. G., Karaevli, A. (2019). Korgan (Ordu) yöresinde doğal yayılış gösteren bitki taksonlarının etnobotanik özellikleri. Türkiye Ormancılık Dergisi, 20(3), 173-179.
23. Şenkul, Ç., Kaya, S. (2017). Türkiye endemik bitkilerinin coğrafi dağılışı. Türk Coğrafya Dergisi, (69), 109-120. https://izlik.org/JA46CJ94FF.
24. Tabata, M., Sezik, E., Honda, G., Yeşilada, E., Fukui, H., Goto, K., Ikeshiro, Y. (1994). Traditional Medicine in Turkey III. Folk Medicine in East Anatolia, Van and Bitlis Provinces. International Journal of Pharmacognosy, 32(1), 3–12. https://doi. org/10.3109/13880209409082966.
25. TUİK, 2024. https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=104&locale=tr (Erişim tarihi: 16.02.2026).
26. Türkan, Ş., Malyer, H., Öz Aydın, S., Tümen, G. (2006). Ordu ili ve çevresinde yetişen bazı bitkilerin etnobotanik özellikleri. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 10(2), 162-166. https://izlik.org/JA49CM28GS.
27. Uluğ, E., Kadıoğlu, İ., Üremiş, İ. (1993). Türkiye’nin yabancı otları ve bazı özellikleri. T.C. Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, No: 78, Adana, 513s.
28. Urhan, Y., Ege, M. A., Öztürk, B., Cebe, G. E. (2016). Turkish food plants database. Journal of Faculty of Pharmacy of Ankara University, 40(2), 43-57. https://izlik.org/JA43TB38TU.
29. Yonat, H., Kolören, O. (2022). Ordu İli Fındık Bahçelerinde Hint çileği [Potentilla indica (Jacks.) Th. Wolf.] Türünün Varlığı. Turkish Journal of Weed Science, 25(1), 1-8. https://izlik.org/JA59KM64CW.
30. Yonat, H. (2023). Ordu ili fındık bahçelerinde sorun olan yabancı otlar ve dağılımlarının ekolojik faktörlerle ilişkilendirmesi. Doktora tezi, Ordu Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bitki Koruma Anabilim Dalı, Ordu.
31. Yonat, H., Kolören, O. (2023). Fındık üreticilerinin yabancı otlar ve mücadelesi hakkında bilgi düzeylerinin belirlenmesi. Turkish Journal of Weed Science, 26(2), 130-143. https://izlik.org/JA26MF35XN.
32. Yonat, H., Kolören, O. (2025). The relationships of weeds and their distributions with ecological factors in hazelnut orchards in Ordu. Plant Protection Bulletin, 65(4), 78-99. https://izlik.org/JA36FU64XP