Macera Rekreasyonu Yapan Bireylerde Stres Yönetimi ve Proaktif Davranış İlişkisi

Öz

Macera rekreasyonu sırasında karşılaşılan çevresel zorluklar ve beklenmeyen durumların bireylere stres yönetimi ve proaktif davranış geliştirme için fırsatlar sunduğu düşünülmektedir. Bu bağlamda belirsizliklerle dolu bu ortamların, bireyleri, karşılarına çıkabilecek sorunlara önceden hazırlıklı olmaya, riskleri öngörmeye ve çözüm yolları üretmeye teşvik ettiği söylenebilir. Buradan hareketle bu çalışmanın amacı macera rekreasyonu ile uğraşan bireylerin stres yönetimi ve proaktif davranış düzeylerini bazı değişkenlere göre incelemek ve aralarındaki ilişkiyi belirlemektir. Araştırmanın çalışma grubunu çeşitli türlerde macera rekreasyonu ile uğraşan 167 (51 kadın, 116 erkek) katılımcı oluşturmuştur. Katılımcıların yaş ortalaması 30.60±8.35’tir. Çalışmada veri toplama aracı olarak ‘Stresle Başa Çıkma Yöntemleri Ölçeği (SBÇYÖ)’ ve ‘Kısaltılmış Proaktif Kişilik Ölçeği (KPKÖ)’ kullanılmıştır. Verilerin analizinde; betimsel istatistik yöntemler, t-testi, ANOVA ve Pearson Correlation testleri kullanılmıştır. Katılımcıların stres yönetimi ve proaktif kişilik özellikleri orta seviyenin üzerindedir. Araştırma grubunu oluşturan katılımcıların KPKÖ’den aldıkları puanlar cinsiyet, eğitim düzeyi ve aktiviteye katılım süresine göre anlamlı bir şekilde farklılaşmazken; SBÇYÖ’den aldıkları puanlar ise anlamlı bir şekilde farklılaşmaktadır. Öte yandan katılımcıların hem SBÇYÖ hem de KPKÖ’den aldıkları puanlar, gelir ve aktiviteye katılım sıklığına göre anlamlı bir şekilde farklılaşmamaktadır. Katılımcıların ölçeklerden aldıkları puanlar arasındaki korelasyon katsayısı SBÇYÖ’nin alt boyutları ile KPKÖ arasında pozitif yönde düşük ve orta düzeylerde anlamlı ilişkiler olduğunu göstermektedir. Araştırma sonuçları, erkek katılımcılar ile eğitim durumu lise olan ve aktivite katılım süresi 3-4 saat arasında olan katılımcıların stres yönetimi algılarının daha yüksek olduğunu göstermektedir. Öte yandan katılımcıların stres yönetimi ve proaktif davranışları, aylık gelir ve aktiviteye katılım sıklığına göre değişmemektedir. Ayrıca katılımcıların proaktif kişilik özellikleri arttıkça stres yönetimi algılarının da arttığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak, macera rekreasyonu faaliyetlerine katılan bireylerin proaktif kişilik özellikleri ile stres yönetimi becerilerinin ilişkili olduğu ve belirli demografik unsurlara bağlı olarak stres yönetimi algılarının daha güçlü bir eğilim gösterdiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Macera rekreasyonu
• stres yönetimi
• proaktif düşünce

Etik Beyan

Bu çalışma, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi İnsan Araştırmaları Sağlık ve Spor Bilimleri Etik Kurulunun 28 Mart 2025 tarihli ve 03 sayılı oturumunda incelenmiş olup çalışmanın etik açıdan uygun olduğuna karar verilmiştir.

Relationship Between Stress Management and Proactive Behavior in Adventure Recreation Individuals

Öz

It is considered that environmental challenges and unexpected situations encountered during adventure recreation offer opportunities for individuals to develop stress management and proactive behavior. In this context, it can be said that these environments full of uncertainty encourage individuals to be prepared for the problems they may encounter, to foresee risks and to produce solutions. Based on this, the aim of this study is to examine the stress management and proactive behavior levels of individuals engaged in adventure recreation according to some variables and to determine the relationship between them. The study group consisted of 167 participants (51 female, 116 male) who were engaged in various types of adventure recreation. The mean age of the participants was 30.60±8.35. In the study, ‘Stress Coping Methods Scale (SCMS)’ and ‘Abbreviated Proactive Personality Scale (APPS)’ were used as data collection tools. Descriptive statistics methods, t-test, ANOVA and Pearson Correlation tests were used in the analysis of the data. The stress management and proactive personality traits of the participants were above the middle level. While the scores obtained by the participants constituting the research group from the APPS did not differ significantly according to gender, education level and duration of activity participation, their scores from the SCMS differed significantly. On the other hand, the scores of the participants from both APPS and SCMS did not differ significantly according to income and frequency of activity participation. The correlation coefficient showed that there are positive and low to medium level significant relationships between the sub-dimensions of SCMS and APPS. The research results showed that male participants and participants with a high school education and those with an activity participation time of 3-4 hours had higher perceptions of stress management. It was also determined that as participants' proactive personality traits increased, their perceptions of stress management also increased. In conclusion, it was observed that the proactive personality traits of individuals participating in adventure recreation activities are associated with their stress management skills, and their perceptions of stress management show a stronger tendency depending on certain demographic factors.

Anahtar Kelimeler

• Adventure recreation
• stress management
• proactive thinking

Etik Beyan

This study was reviewed by the Erzincan Binali Yıldırım University Human Research Health and Sports Sciences Ethics Committee at its meeting dated March 28, 2025, and numbered 03, and it was decided that the study is ethically appropriate.

Kaynakça

1. Abdel Hadi, S., Kersting, M., Klehe, U. C., Deckenbach, M., & Häusser, J. A. (2023). Relationships between proactive personality, work locus of control, and vocational satisfaction: the role of level of education. Helion, 9(2), 1-9. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e13283
2. Acar, H. (2019). Bocce (volo) sporcularının stresle başa çıkabilme ile problem çözme becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yayın No. 583770) [Yüksek Lisans Tezi, Bartın Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
3. Akay, B., Ayhan, B., & Yaşartürk, F. (2022). Boş zaman yoluyla stresle baş etme stratejisi ve mutluluk düzeyi arasındaki ilişki. International Journal of Contemporary Educational Studies, 8(2), 593-607. https://izlik.org/JA85UF73GH
4. Akbaba, M., & Özel, G. (2021). Turizm eğitimi alan öğrencilerin proaktif kişilik, kariyer uyum yetenekleri ile yaşam doyumu arasındaki ilişki. Turkish Studies – Social Sciences, 16(5), 1659-1678. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.52151
5. Akın, A., Abacı, R., Kaya, M., & Arıcı, N. (2011, June). Kısaltılmış Proaktif Kişilik Ölçeği’nin (KPÖ) Türkçe formunun geçerlik ve güvenirliği. [Conference presentation]. ICES11 International Conference on Educational Sciences, Famagusta, Cyprus.
6. Aldırmaz, C. (2017). Psikomotor bir görev sırasında sporcuların stresi tolere etme becerilerini etkileyen faktörler (Yayın No. 466271) [Yüksek lisans tezi, Manisa Celal Bayar Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
7. Altın, M. (2018). Strategies of high school students to cope with stress through leisure time. International Journal of Higher Education, 7(4), 195-202. https://doi.org/10.5430/ijhe.v7n4p195
8. Altunaş, S. B., Başaran, Z., & Çakmak, G. (2022). Rekreatif etkinliklere katılan ve katılmayan bireylerin koronavirüs 19 fobisi, algılanan stres ve sürekli kaygı düzeylerinin incelenmesi. Uluslararası Bozok Spor Bilimleri Dergisi, 3(1), 51-61. https://izlik.org/JA26BX23TD

9. Aşçı, Ö., Hazar, G., Kılıç, E, & Korkmaz, A. (2015). Üniversite öğrencilerinde stres nedenlerinin ve stresle başa çıkma biçimlerinin belirlenmesi. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(4), 213-232. https://izlik.org/JA23PT28TZ
10. Aşkın, A. (2019). Sağlık çalışanlarının (doktor ve hemşireler) serbest zaman faaliyetlerine katılım zamanları ile algılanan stres düzeyleri ile psikolojik dayanıklılıkları arasındaki ilişkisinin analizi (SBÜ Dr. Siyami Ersek Göğüs Kalp ve Damar Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi Örneği) (Yayın No. 599728) [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Gelişim Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
11. Bakır, V., Arslan, C., & Dilmaç, B. (2023). Z-kuşağı üniversite öğrencilerinin algıladıkları sosyal destek ve stresle başa çıkma becerileri ile temel psikolojik ihtiyaçlar arasındaki ilişki. Millî Eğitim Dergisi, 52(239), 2053-2076. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1110796
12. Ballı, A. İ. K., & Kılıç, K. C. (2016). Stresle başa çıkma yöntemleri ölçeğinin Türkçeye uyarlanması: Geçerlilik ve güvenirlik çalışması. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(3), 273-286. https://izlik.org/JA62SB46BB
13. Bateman, T. S., & Crant, J. M. (1993). The proactive component of organizational behavior: A measure and correlates. Journal of Organizational Behavior, 14(2), 103-118. https://doi.org/10.1002/job.4030140202
14. Bingöl, S. (2021). Macera rekreasyonunda algılanan zorluklar: Doğa yürüyüşü ve kaya tırmanışı. Journal of Recreationand Tourism Research, 8(2), 247-267.
15. Bulut, Z. (2021). Rekreasyon faaliyetlerinin tercihinde içsel ve dışsal seyahat motivasyon faktörlerinin etkisi (Yayın No. 677759) [Doktora tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
16. Büyüköztürk, Ş. (2012). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. Pegem Akademi.
17. Ceyhan, O. (2024). Açık alan rekreasyonuna katılan bireylerin serbest zamanda algıladıkları özgürlük ve stresle başa çıkma tutumlarının incelenmesi (Yayın No. 888465) [Yüksek lisans tezi, Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
18. Chang, Y., Davidson, C., Conklin, S., & Ewert, A. (2019). The impact of short-term adventure-based outdoor programs on college students’ stress reduction. Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 19(1), 67-83. https://doi.org/10.1080/14729679.2018.1507831
19. Çiftçi, Ç. A. (2024). Belirsizlik yönetiminin öğretim elemanlarının stratejik hazır bulunuşluk, dayanıklılık ve proaktif davranış özelliklerine etkisi: Yükseköğretim örneği (Yayın No. 901973) [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
20. Crant, J. M. (2000). Proactive behavior in organizations. Journal of Management, 26(3), 435-462. https://doi.org/10.1177/014920630002600304
21. Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2018). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (5th ed.). SAGE Publications.
22. Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The psychology of optimal experience. Harper & Row.
23. Dağhan, M. (2022). Kişilik özelliklerinin yaşam kalitesine etkisi: Rekreasyon faaliyetlerine katılan öğrencilere yönelik bir araştırma (Yayın No. 729374) [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
24. Doğan, (2018). Farkı fark etmek için analitik, kreatif ve proaktif düşünme. Mavi Çatı Yayınları
25. Duran, M. (2024). Rekreatif sporla uğraşan 18 yaş ve üstü bireylerin stresle başa çıkma stilleri ve yaşam tatmininin incelenmesi (Yayın No. 891446). [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Gelişim Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
26. Duygulu, E. (2008). Algılanan kurumsal görünüm, proaktif kişilik özelliği ve iş kurma (girişimcilik) tutumu: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü öğrencileri üzerine bir inceleme. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergis, 10(2), 95-120.
27. Ekinci, M., Şahin Altun, Ö., & Can, G. (2013). Hemşirelik öğrencilerinin stresle başa çıkma tarzları ve atılganlık düzeylerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi, 4(2), 67-74. http://dx.doi.org/10.5505/phd.2013.85856
28. Ewert, A., & Hollenhorst, S. (1989). Testing the adventure model: Empirical support for a model of risk recreation participation. Journal of Leisure Research, 21(2), 124-139. https://doi.org/10.1080/00222216.1989.11969794
29. Fe, N. S. M. L., & Hendely, A. A. (2022). Participation in recreational activities and stress management relationship among high school teachers in Lopez Jaena. American Journal of Arts and Human Science, 1(3), 14-21. https://doi.org/10.54536/ajahs.v1i3.617
30. Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., & Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (8th ed.). McGraw-Hill.
31. Genç, H. İ. (2024). Rekreasyonel egzersize katılım motivasyonu ile kişilik özellikleri arasındaki ilişki. Herkes için Spor ve Rekreasyon Dergisi, 6(2), 141-146. https://doi.org/10.56639/jsar.1477685
32. Halıcı Karabatak, S. (2018). Öğretmenlerin proaktif davranış düzeyleri ile beş faktör kişilik özellikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Mecmua, 5, 48-64. https://doi.org/10.32579/mecmua.381993
33. Hobfoll, S. E. (1989). Conservation of resources: A new attempt at conceptualizing stress. American Psychologist, 44(3), 513–524. https://doi.org/10.1037/0003-066X.44.3.513
34. Hopkins, J. (2009). Outdoor adventures, self-efficacy, and proactive work behaviors [Master Thesis, The University of Tennessee at Chattanooga]. UTC Scholar.
35. Iso-Ahola, S. E. (1989). Motivation for leisure. In E. L. Jackson & T. L. Burton (Eds.), Understanding leisure and recreation: Mapping the past, charting the future (pp. 247-279). Venture Publishing.
36. Karabulut, E. O. (2024). Doğa yürüyüşü yapan bireylerin psikolojik dayanıklılık ve yaşam doyumlarının incelenmesi. Yalova Üniversitesi Spor Bilimleri Dergisi, 3(1), 31-46. https://izlik.org/JA65HF82MR
37. Karaküçük, S. (2008). Rekreasyon: Boş zamanı değerlendirme. Gazi Kitabevi.
38. Kılbaş, Ş. (2010). Rekreasyon: Boş zamanı değerlendirme. Gazi Kitabevi.
39. Kline, R. B. (2005). Principles and practice of structural equation modeling (2nd ed.). Guilford Press.
40. Koolhaas, J. M., Bartolomucci, A., Buwalda, B., de Boer, S. F., Flügge, G., Korte, S. M., Meerlo, P., Murison, R., Olivier, B., Palanza, P., Richter-Levin, G., Sgoifo, A., Steimer, T., Stiedl, O., van Dijk, G., Wöhr, M., & Fuchs, E. (2011). Stress revisited: A critical evaluation of the stress concept. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 35(5), 1291-1301. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2011.02.003
41. Koperski, H., Tucker, A. R., Lung, D. M., & Gass, M. A. (2015). The impact of community based adventure therapy on stress and coping skills in adults. The Practitioner Scholar: Journal of Counseling and Professional Psychology, 4(1), 1-16.
42. Kural, B. (2013). Dağcıların stresle başa çıkma tutumlarının karar vermede özsaygı ve karar verme stilleriyle ilişkisi (Yayın No. 359432) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
43. Major, D., Turner, J., & Fletcher, T. (2006). Linking proactive personality and the big five to motivation to learn and development activity. The Journal of Applied Psychology, 91(4), 927-935. http://dx.doi.org/10.1080/713769649
44. Moos, R. (1993). Coping responses inventory: Professional manual (2nd ed.). PAR Assessment Resources.
45. Nachmias, C. F., & Nachmias, D. (1996). Research methods in the social sciences. (5th ed.). St. Martin’s Press.
46. Nwankwo, B. C, & Onyishi, I. E. (2012). Role of self-efficacy, gender and category of athletes in coping with sports stress. IFE Psychologia: An International Journal, 20(2), 94-101.
47. Parr, M. G., & Lashua, B. D. (2004). What is leisure? The perceptions of recreation practitioners and others. Leisure Sciences, 26(1), 1-17. https://doi.org/10.1080/01490400490272512
48. Próchniak, P., & Próchniak, A. (2020). Preventive and proactive coping with bad weather in outdoor sports: A measurement proposal. Behavioral Sciences, 10(4), 80-93. https://doi.org/10.3390/bs10040080
49. Robbinson, D. W. (1992). A descriptive model of enduring risk recreation involvement. Journal of Leisure Research, 24(1), 52-63.
50. Sanlav, R. (2024). Stresle başa çıkmada rekreasyonun etkisi. E Durukan (Ed.), Spor bilimleri alanında uluslararası araştırmalar XII (s. 117-129). Eğitim Yayınevi.
51. Savcı, M., & Aysan, F. (2014). The relationship between the perceived stress level and the stress coping strategies in university students. International Journal of Turkish Education Sciences, 2014(3), 44-56. https://izlik.org/JA59YT84WL
52. Schwarzer, R., & Knoll, N. (2003). Positive coping: Mastering demands and searching for meaning. In S. J. Lopez & C. R. Snyder (Eds.), Positive psychological assessment: A handbook of models and measures (pp. 393–409). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10612-025
53. Seibert, S. E., Kraimer, M. L., & Crant, J. M. (2001). What do proactive people do? A longitudinal model linking proactive personality and career success. Personnel Psychology, 54(4), 845– 874. https://psycnet.apa.org/doi/10.1111/j.1744-6570.2001.tb00234.x
54. Sonnentag, S., & Bayer, U. V. (2005). Switching off mentally: Predictors and consequences of psychological detachment from work during off-job time. Journal of Occupational Health Psychology, 10(4), 393-414.
55. Sonnentag, S., & Fritz, C. (2007). The Recovery Experience Questionnaire: Development and validation of a measure for assessing recuperation and unwinding from work. Journal of Occupational Health Psychology, 12(3), 204-221.
56. Suldo, S. M, Shaunessy, E., & Hardesty, R. (2008). Relationships among stress, coping, and mental health in high-achieving high school students. Psychology in the Schools, 45(4), 273-290. https://doi.org/10.1002/pits.20300
57. Tosun, E. (2012). Proaktif kişilik ile satış performansı arasındaki ilişki ve bir uygulama (Yayın No. 314710) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
58. Türkmen, İ., & Yaşartürk, F. (2021). Formasyon eğitimindeki öğrencilerin boş zaman yoluyla stresle baş etme stratejileri ve öğrenme stilleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Spor Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(2), 459-471. https://doi.org/10.25307/jssr.972686
59. Uluruh, A. (2008). Ortaöğretim öğrencilerinde stres yaratan yönetici davranışları ve öğrencilerin başa çıkma davranışları (Yayın No. 220328) [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
60. Yıldız, K., & Dirik, D. (2019). Algılanan sosyal destek ve stresle başa çıkma tarzları arasındaki ilişkide algılanan öz yeterliliğin rolü. Spormetre Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 17(2), 132-144. https://doi.org/10.33689/spormetre.500792
61. Yılmaz, S. D., & Beji, N. K. (2010). Gebelerin stresle başa çıkma, depresyon ve prenatal bağlanma düzeyleri ve bunları etkileyen faktörler. Genel Tıp Dergisi, 20(3), 99- 108. https://izlik.org/JA58ZL43CW
62. Yolcu, A. F. (2024). Sportif rekreasyon faaliyeti olarak doğa ve macera sporları yapan bireylerin akış deneyimleri ve risk alma eğilimlerinin incelenmesi (Yayın No. 879566) [Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.