Kedi Motifi: Türk Memorat ve Masallarında Bir İnceleme

Öz

Türk halk kültüründe kedi, olumlu ve olumsuz yönleriyle önemli bir sembol olarak karşımıza çıkmaktadır. Kedilerin, Türk kültüründe önemli anlatı türleri arasında yer alan memoratlar ve masallardaki yerinin incelenmesi, hem Türk kültür ve düşünce dünyasının daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayacak hem de halk anlatılarındaki kedi sembolü ve motifine yeni bir bakış açısı sunacaktır. Çalışmada, kedilerin memoratlardaki mistik konumlarının ve masallardaki karakterleri ile işlevlerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Ayrıca, kedilerin sembolik değerleri, Türk mitolojisindeki yerleri ve kültürel bağlamdaki rolleri ele alınmıştır. Bu bağlamda, Türk halk kültüründe kedi motifinin, bireylerin kader, ahlaki normlar ve doğaüstü güçlerle ilişkisini yansıtma biçimleri ele alınmış, kedi figürünün farklı bağlamlarda nasıl anlam kazandığı üzerinde durulmuştur. Bunun yanı sıra çalışmada, Türkiye dışındaki Türk topluluklarının inanç ve anlatılarından örneklere yer verilmiş, literatür taraması yapılmış, sosyal ve dijital platformlardan yararlanılmıştır. Yapılan incelemeler doğrultusunda, memoratlarda ve masallarda kedi motifinin yaygın biçimde kullanıldığı ve bu motifin, Türk halkının kedilere dair köklü ve zengin inanç dünyasını, onun yaratıcı tasavvur kabiliyetini yansıttığı tespit edilmiştir. Çalışma, sözlü kültürde kedilerin çeşitli işlevlerini analiz ederken, memorat ve masallardaki pozisyonlarını da ortaya koymayı hedeflemektedir. Böylece, kedi motifinin halk anlatılarındaki derin sembolik katmanları ve kültürel sürekliliği içindeki yerini belirlemek amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kedi
• kedi motifi
• memorat ve masal
• Türk memoratlarında kedi
• Türk masallarında kedi.

The Cat Motif: Analysis of Turkish Memorates and Folktales

Öz

In Turkish folk culture, the cat emerges as a significant symbol, embodying both positive and negative aspects. Examining the role of cats in memorates and folktales-two prominent narrative genres in Turkish culture-will not only contribute to a deeper understanding of Turkish cultural and intellectual traditions but also offer a new perspective on the symbolism and motifs associated with cats in folk narratives. This study aims to explore the mystical status of cats in memorates, as well as their characterization and functions in folktales. Additionally, the research examines the symbolic values of cats, their place in Turkish mythology, and their roles within cultural contexts. In this regard, the study analyzes how the cat motif in Turkish folk culture reflects individuals’ perceptions of fate, moral norms, and supernatural forces, highlighting how the cat figure acquires meaning in different contexts. Furthermore, the research incorporates examples from the beliefs and narratives of Turkic communities outside Turkey, supported by a literature review and sources from social and digital platforms. The findings indicate that the cat motif is widely employed in memorates and folktales, reflecting both the deep-rooted and rich belief system of the Turkish people concerning cats and their creative imagination. By analyzing the various functions of cats in oral tradition, this study aims to define their positions in memorates and folktales, ultimately uncovering the deep symbolic layers of the cat motif within folk narratives and its role in cultural continuity.

Anahtar Kelimeler

• Cat
• cat motif
• memorate and folktale
• cat in Turkish memorates
• cat in Turkish folktales.

Kaynakça

1. Acıpayamlı, O. (1961). Türkiye’de doğumla ilgili âdet ve inanmaların etnolojik etüdü. Atatürk Üniversitesi Yayınları.Alptekin, A. B. (2005). Hayvan masalları (2. bs.). Akçağ Yayınları.
2. Aslan, N. (2004). Şekil değiştirme motifinin anlatılarımızdaki bazı yansımaları üzerine. Millî Folklor, 16(64), 37–43. https://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/ namik_aslan_sekil_degistirme_motifi_anlatilar_yansima.pdf
3. Balıkçı, Ş. (2023). Mardin sahası demonik varlık anlatıları. Folklor Akademi Dergisi, 6(2), 778–792. https://doi.org/10.55666/folklor.1316939
4. Baş, M. (2018). Tirebolu çevresinde yerleşik halk inanışları. Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi, 2(2), 28–44. https://dergipark.org.tr/tr/pub/otad/ article/503191
5. Bayat, F. (2012). Türk mitolojik sistemi 2 (2. bs.). Ötüken Yayınları.
6. Baysan, M. (2021). Kütahya’da derlenen memorat örnekleri üzerine inceleme. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(34), 553–572. https://doi.org/10.12981/ mahder.883033
7. Boratav, P. N. (2011). Az gittik uz gittik (9. bs.). İmge Kitabevi. Boratav, P. N. (2016a). 100 soruda Türk folkloru. Bilgesu Yayınları.
8. Boratav, P. N. (2016b). 100 soruda Türk halk edebiyatı (4. bs.). Bilgesu Yayınları.

9. Boz, İ. (2023). Anadolu masallarındaki yasak (tabu) motiflerinin kültürel unsurlar açısından incelenmesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16(41), 69–81. https://doi.org/10.12981/mahder.1190327
10. Çobanoğlu, Ö. (2003). Türk halk kültüründe memoratlar ve halk inançları. Akçağ Yayınları.
11. Çobanoğlu, Ö. (2009). Türk halk kültüründe şeytan telakkisi üzerine tespitler. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 2(3–4), 269–282. https://dergipark.org.tr/tr/ pub/mahder/article/407543
12. Çoruhlu, Y. (2011). Türk mitolojisinin ana hatları (4. bs.). Kabalcı Yayınları.
13. Doğan, S. (2009). Kırgız masalları (Metin-inceleme) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/ UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
14. Duvarcı, A. (2005). Türklerde tabiat üstü varlıklar ve bunlarla ilgili kabuller, inanmalar, uygulamalar. Bilig, 32, 125–144. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ bilig/article/267804
15. Erin, İ. (2019, Temmuz 23). Cinleri gören Dursun Dayı ile cinlerin düğün yaptıkları dereye gittik–paranormal olaylar [Video]. YouTube. https://www. youtube.com/watch?v=MU9IKWNXTwA&ab_channel=izzeterin Fedakâr, S. (2011). Özbek sözlü geleneğinde masallar. Egetan Yayınevi. Gökcen Kayabaşı, R., & Aydoğan, T. (2018). Aksaray efsanelerinde mitolojik izler. Turkish Studies, 13(28), 453–468. https://doi.org/10.7827/ TurkishStudies.14666
16. Günay, U. (1992). Masal. In Türk Dünyası El Kitabı (Cilt 3, s. 321). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
17. Kara, E. (2017). Türk destanlarında Şamanistik unsurların tespiti ve değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, Cumhuriyet Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
18. Küçük, A. (2011). Doğu Karadeniz yöresi doğum sonrası inanış ve uygulamalarında cadı/obur. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 12, 123–136. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kdeniz/article/175544
19. Ögel, B. (2020). Türk mitolojisi (8. bs., Cilt 2). Altınordu Yayınları.
20. Özcan, D., & Bahadur, Y. (2020). Uşak masallarında olağanüstülükler motifi. Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 3(4), 268–285. https:// dergipark.org.tr/en/pub/uhad/article/675255
21. Özkan, İ. (2023). Bulgaristan Türk masalları. In F. A. Turan & M. N. Önal (Ed.), Türk dünyası masal araştırmaları (ss. 249–284). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı. https://akmb.gov.tr/wp-content/uploads/2024/05/Turk-Dunyasi-Masal-Arastirmalari_.pdf
22. Öztürk, Ö. (2009). Folklor ve mitoloji sözlüğü. Phoenix Yayınları.
23. Polat, İ. (2019). Anlatılardan seyahatnamelere olağanüstü bir varlık: Keftar ya da Kaftarküski. Türk Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 19, 399–408. https://doi.org/10.12992/TURUK825
24. Sakaoğlu, S. (2002). Gümüşhane ve Bayburt masalları. Akçağ Yayınları.
25. Shakori, S. (2010). Urmiye halkı arasında mevcut bazı Türk halk inançlarına bir bakış. In III. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Öğrenci Kongresi (s. 903–907). İstanbul Kültür Üniversitesi.
26. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2024, Kasım 5). Altın Jüzik/Altın Yüzük [e-Kitap]. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78577/kazak-halk-edebiyati.html
27. Tezel, N. (1997). Türk masalları 1 (5. bs.). T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
28. Torun, A., & Yıldız, K. (2013). Bir eğitim metodu olarak tehdit ve korkutma içeren ninniler ve bunların Jung’un “ortak bilinçdışı” kavramı açısından tahlili. Electronic Turkish Studies, 8(8). http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4926
29. Yedi Kardeşler. (2017). Hikayelerimizden. https://hikayelerimizden.com/ masal-2/yedi-kardesler.html Yılmaz, M. (2023). Mucur’da kırklama geleneğine bağlı inanış ve uygulamalar üzerine bir değerlendirme. The Journal of Turkic Language and Literature Surveys (TULLIS), 8(1), 50–77. https://doi.org/10.30568/tullis.1279106
30. Yüksel, D. (2007). Gaziantep ve çevresinde doğumla ilgili inanış ve uygulamalar [Yüksek lisans tezi, Gaziantep Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https:// tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp