19. Yüzyılda Osmanlı–Rus Ekonomik İlişkilerinin Dönüşümü: 1846 Ticaret Antlaşması Üzerine Bir İnceleme

Öz

Rusya ilk defa Osmanlı Devleti ile serbest ticaret imkânını, III. Ahmet zamanında 21 Ekim 1720 tarihinde imzalanan antlaşmanın 11. maddesi hükmünce elde etmiştir. Bu antlaşma sonrasında Osmanlı tüccarının Rusya’da ticaret yaptığı gibi, Rus tüccarının da Osmanlı ülkesinde ticaret yapabileceği kabul edilmiştir. Osmanlı Devleti ile Rusya arasında I. Mahmut zamanında yapılan 3 Eylül 1739 tarihli Belgrat Antlaşması’nın 9. maddesiyle de Rus tacirler Osmanlı Devleti gemileri ile ticaret yapabilme hakkını elde etmiş, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması sonrasında da Karadeniz’de kendi gemileri ile ticaret yapma hakkına sahip olmuşlardır. Zira önceleri Osmanlı gemileri ile ticaret yapan Ruslar, yapılan antlaşmalar gereği artık hem Osmanlı hem de kendi gemileri ile ticaret yapmaya başlamıştır. Rusya, Osmanlı Devleti ile 1783 Ticaret Antlaşması’na kadar Küçük Kaynarca Antlaşması’nın hükümleriyle ticaret yapmaya devam etmiştir. 1783 Ticaret Antlaşması neticesinde artık kendi gemileriyle de ticaret yapan Rusya, bu ticarette Osmanlı reaya gemilerini de kullanarak önemli miktarda ihracat gerçekleştirmiştir. Yapılan ticaret antlaşması neticesinde Rusya Osmanlı topraklarında Avrupalı devletlerden daha ayrıcalıklı hale gelmiştir. Hatta İngiltere’nin 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile Osmanlı Devleti topraklarında Rusya’nın sahip olduğu imtiyazları elde edebildiği söylenebilir. Balta Limanı Antlaşmasıyla üstünlüğünü kaybeden Ruslar, Mısır’ın bağımsızlığını kazanabilme olasılığını göz önünde bulundurarak, karşı bir hareketin kötü sonuçlarının kendisi açısından zararlı olabileceğini düşünmüş, İngiltere ile ilişkilerini düzelttikten sonra 1846 yılında Osmanlı-Rus Ticaret Antlaşması’nı yapmıştır. Çalışmada 1846 Osmanlı-Rus Ticaret Antlaşması her iki devlet açısından ele alınıp öncesi ve sonrasıyla değerlendirilmeye gayret gösterilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Rusya
• ticaret
• vergi
• gümrük

Evolution of Ottoman–Russian Economic Relations in the 19th Century: An Examination of the 1846 Trade Treaty

Abstract

Russia first secured the right to free trade with the Ottoman Empire through Article 11 of the Treaty signed on 21 October 1720 during the reign of Ahmed III. This treaty granted Russian merchants the right to trade in the Ottoman Empire on the same terms as Ottoman merchants in Russia. With Article 9 of the Belgrade Treaty, signed on 3 September 1739 during the reign of Mahmud I, Russian merchants obtained the right to trade via Ottoman ships. Later, with the Treaty of Küçük Kaynarca in 1774, they gained the right to trade in the Black Sea using their own ships. Thus, Russians, who had initially traded via Ottoman ships, came to conduct trade via Ottoman and their own ships. Until the Turco–Russian Trade Treaty of 1783, Russia continued to trade with the Ottoman Empire in accordance with the Treaty of Küçük Kaynarca of 1774. With the Trade Treaty of 1783, Russia, which already possessed its own ships, exported a considerable amount of goods to the Ottoman Empire while still utilizing Ottoman ships as well. As a result of these trade treaties, Russia became more privileged in the Ottoman Empire than most European countries. Britain is considered to have attained similar privileges only with the Balta Limanı Treaty of 1838. The Russians, who lost their advantage with the Balta Limanı Treaty and feared the possible consequences of Egyptian independence, concluded that any action against Britain could prove harmful to themselves. After mending their relations with Britain, Russia signed the Turco–Russian Trade Treaty of 1846 with the Ottoman Empire. This study examines the Turco–Russian Trade Treaty of 1846 from the perspectives of both countries and analyzes the period before and after the treaty.

Keywords

• Ottoman State
• Russia
• trade
• tax
• customs

Kaynakça

1. Aksan, V. H. (2010). Kuşatılmış bir imparatorluk: Osmanlı harpleri 1700–1870 (G. Ç. Güven, Çev.). İş Bankası Yayınları.
2. Ayverdi, S. (2004). Türk–Rus münasebetleri ve muharebeleri. Kubbealtı Neşriyatı.
3. Barkley, H. C. (1876). Between the Danube and Black Sea or five years in Bulgaria. London.
4. Beydilli, K. (1998). Hünkar İskelesi Antlaşması. DİA, 488–490.
5. Bostan, İ. (1995). Rusya’nın Karadeniz’de ticarete başlaması ve Osmanlı İmparatorluğu. Belleten, 225, 353–394.
6. Engin, H. (2024). Teşkilat, tahkimat ve mâlî yapısıyla Osmanlılarda serhaddin savunması. Kitabevi Yayınları.
7. Karal, E. Z. (1983). Osmanlı tarihi: Nizam-ı Cedit ve Tanzimat devirleri (1789–1856) (C. 5). TTK Yayınları.
8. Kireev, N. G. (1999). XVIII. yüzyıl ortalarında Karadeniz’de Rus–Türk ticaret ilişkilerinin kurulması. İçinde Türk–Rus ilişkilerinde 500 yıl 1491–1992 (s. 115–120). TTK Yayınları.

9. Köse, O. (2006). 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması. TTK Yayınları.
10. Kurat, A. N. (2014). Rusya tarihi: Başlangıçtan 1917’ye kadar. TTK Yayınları.
11. Kurdakul, N. (1981). Osmanlı Devleti’nde ticaret antlaşmaları ve kapitülasyonlar. Döler Neşriyat.
12. Kurmuş, O. (1982). Emperyalizmin Türkiye’ye girişi. Savaş Yayınları.
13. Kurtaran, U. (2014). Sultan I. Mahmud dönemi. Atıf Yayınları.
14. Kurtaran, U. (2014). Sultan I. Mahmud’un Rusya’ya verdiği 1739 tarihli âhidnamenin diplomatik açıdan tahlili. Tarih İncelemeleri Dergisi, 29(1), 213–232.
15. Kürkman, G. (2003). Anadolu ağırlık ve ölçüleri. Suna–İnan Kıraç Akdeniz Araştırma Enstitüsü.
16. Kütükoğlu, M. S. (1992). Baltalimanı Muahedesi. DİA, 5, 38–40.
17. Muahedat Mecmuası, C. III. (1297). Ceride-i Askeriye Matbaası.
18. Muahedat Mecmuası, C. IV. (1298). Ceride-i Askeriye Matbaası.
19. Nekrasov, M. (1999). XVI. yüzyılda Rus–Osmanlı ekonomik ilişkileri. İçinde Türk–Rus ilişkilerinde 500 yıl 1491–1992 (s. 91–96). TTK Yayınları.
20. Pakalın, Z. (1983). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü (C. 3). Millî Eğitim Basımevi.
21. Platonov, S. F. (2006). Kurs russkoy istoriya. Veçe Yayınları.
22. Riasanovsky, N. V., & Steinberg, M. D. (2016). Rusya tarihi: Başlangıçtan günümüze (F. Dereli, Çev.). İnkılap Yayınevi.
23. Sorel, A. (2016). On sekizinci asırda mesele-i Şarkiyye ve Kaynarca muâhedesi (Y. Ziya, Çev.). İdeal Kültür Yayıncılık.
24. Yazıcı, S. (2019). Osmanlı Devleti (1699–1923). İçinde M. B. Çelik (Ed.), Türk tarihi ve kültürü (s. 177–209). Nobel Yayıncılık.