ALMAN ARŞİV BELGELERİ IŞIĞINDA TÜRK DEVLET ADAMLARI VE BÜROKRATLAR: ERKEN CUMHURİYET DÖNEMİ (1925-1935)

Öz

Bu çalışmada Alman Dışişleri Bakanlığı Siyasal Arşivindeki belgeler ışığında 1925- 1935 yılları arasında çeşitli kademlerde görev yapan Türk devlet adamları (özellikle kamu görevlileri ve diplomatlar) ve onların Almanya ile ikili ilişkileri ele alınmaktadır. Konunun net bir şekilde anlaşılabilmesi için ilkin Almanların Osmanlı Devleti’nde bürokrat ve siyasetçi devşirme konusu üzerinde durulacaktır. İkinci olarak Cumhuriyet’in ilk yıllarında Almanların Türk bürokratları ve diplomatları nasıl değerlendirdikleri hususu masaya yatırılacaktır. Bu bağlamda Almanların özellikle söz konusu dönemde Türk siyasetinde önemli rol oynayan veya oynaması muhtemel Rıza Nur, Kâzım Dirik ve Ali Fethi Okyar gibi devlet adamlarını detaylı bir şekilde tahlil ettikleri dikkat çekmektedir. Ayrıca Türk Dış İşleri Bakanlığı mensuplarının ve özellikle Türkiye’nin Moskova Büyükelçiliğinin mercek altına alındığı dikkatlerden kaçmamaktadır.
Bu makalenin amacı, Türk devlet adamlarının Alman arşiv belgelerine nasıl yansıdığını ortaya koymaktır. Çalışma yöntemsel olarak birincil kaynaklar olan arşiv belgelerinin içerik analizine tabi tutulmasına dayanmaktadır. Mevcut yazında bu konuyu başlı başına ele alan bilimsel çalışmalar yetersiz olduğundan söz konusu makale Türk-Alman ilişkilerine özgün bir katkı yapmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Alman Dışişleri Bakanlığı
• Arşiv
• Cumhuriyet Dönemi
• Türk Devlet Adamları
• Kazım Dirik
• Ali Fethi Okyar
• Moskova Büyükelçiliği

TURKISH STATESMEN AND BUREAUCRATS IN THE LIGHT OF THE GERMAN ARCHIVE DOCUMENTS: THE EARLY REPUBLICAN ERA (1925-1935)

Abstract

This article deals with the Turkish statesmen (especially bureaucrats and diplomats) in the early republican era (1925-1935) and with their ties to the Germany in the light of German Foreign Office archives. In order to give a better understanding of this issue it will be firstly explained how Germans recruted Turkish bureaucrats and politicians in the Ottoman time. Secondly, it will be examined to what extend Germans evaluated Turkish statesmen in the early republican era. Within this context this article draws attention to that how Germans have deeply analysed the Turkish statesmen playing an important role at the given time in Turkish politics such as Rıza Nur, Kâzım Dirik and Ali Fethi Okyar. Moreover, the members of the Turkish diplomatic corps as well as the Turkish Embassy in Moscow has been analysed as well.
The aim of this article is to explain how the Turkish statesmen were evaluated in the German archives in an objective manner and to stress the necessity of being carefullness of Turkish statesmen by developing of their bilateral ties to foreign countries. Methodically this study based on the content analysis of the primary sources, namely German archive materials. Because of absence of any studies on this specific issue in the existing literature this article aims to contribute to the Turkish-German relations. 

Keywords

• German Foreign Office Archives
• Republican Era
• Turkish Statesmen
• Kâzım Dirik
• Ali Fethi Okyar
• Turkish Embassy in Moscow

Kaynakça

1. Avcı, Meral, Die türkisch-deutschen Wirtschaftsbeziehungen in den Jahren von 1923 bis 1945 unter Beachtung der politischen Entwicklungen, Shaker Verlag, Aachen 2014.
2. Avcı, Müşerref, “Atatürk Dönemi Demiryolu Politikası”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı 54, Bahar 2014, ss. 39-58, http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/ 45/1993/ 20815.pdf, 06.05.2019.
3. Çolak, Mustafa, Alman İmparatorluğu’nun Doğu Siyaseti Çerçevesinde Kafkasya Politikası (1914-1918), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2006.
4. Enver Paşa, Osmanlı-Alman İttifakı, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2008.
5. Komitenin Ruhu Talat Paşa, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2018.
6. Dahlhaus, Friedrich, Möglichkeiten und Grenzen auswärtiger Kultur- und Pressepolitik. Dargestellt am Beispiel der deutsch-türkischen Beziehungen 1914-18, Frankfurt am Main, Bern, Paris 1990.
7. Dinç, Dilaver, Behiç Erkin ve Devlet Demiryollarının Kuruluşu, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2009.
8. Dura, Cihan, “Demiryollarımızın Babası: Behiç Erkin”, http://www.cihandura.com/tr/makale/DEMIRYOLLARIMIZIN_BABASI_BEHIC_ERKIN, 23.04.2018.

9. http://www.kimkimdir.gen. tr/kimkimdir.php?id=1044, 16.03.2018.
10. http://www.ata.tsk.tr/06_milli_mucadele_komutanlari/mehmet_kazim_dirik.html, 19.04.2018.
11. Mutluçağ, Hayri, “Dost bildiğimiz ve ordumuzu ıslah için içimizde bulundurduklarımızın marifetleri”, Belgelerle Türk Tarih Dergisi, Sayı 12, İstanbul,1968, ss. 34-41.
12. Özgüldür, Yavuz, Türk-Alman İlişkileri 1923-1945, Genel Kurmay Basımevi, Ankara 1993.
13. PA-AA, R78552, Türkische Staatsmänner, Bd.2, Budapest, 5 November 1926.
14. PA-AA, R78552, Türkische Staatsmänner, Bd.2, Budapest, 10 November 1928.
15. PA-AA, R78552, Türkische Staatsmänner, Bd.2, Konstantinopel, 03 Juni 1926.
16. PA-AA, R78552, Türkische Staatsmänner, Bd.2, Konstantinopel, 22 Februar 1927.
17. PA-AA, R78552, Türkische Staatsmänner, Bd.2, Kopenhagen, 28 April 1926.
18. PA-AA, R78552, Türkische Staatsmänner, Bd.2, Konstantinopel, 24 Oktober 1928.
19. PA-AA, R78552, Türkische Staatsmänner, Bd.2, Konstantinopel, 23 Dezember 1925.
20. PA-AA, R78552, Türkische Staatsmänner, Bd. 2, Moskau, 09 Februar 1929.
21. PA-AA, R78552, Türkische Staatsmänner, Bd. 2, Paris, 14 August 1930.
22. PA-AA, R78552, Türkische Staatsmänner, Bd. 2, Davos, 22 März 1925.
23. PA-AA, R78552, Türkische Staatsmänner, Bd.2, Berlin, 14 März 1925.
24. PA-AA, R78552, Türkische Staatsmänner, Bd.2, Berlin, 02 Februar 1927.
25. PA-AA, R78578, Kulturpropaganda, Bd.1, Smyrna, 07 November 1927.
26. PA-AA, R78578, Kulturpropaganda, Bd.1, 18 November 1929.
27. PA-AA, R78578, Kulturpropaganda, Bd.1, 30 September 1926.
28. PA-AA, R78578, Kulturpropaganda, Bd.1, Smyrna, 08 August 1926.
29. PA-AA, R13796, Türkei Nr. 158, Bd. 8-9, Konstantinopel, 15 August 1905.
30. PA-AA, R13796, Türkei Nr. 158, Bd. 8-9, Konstantinopel, 10 August 1905.
31. PA-AA, R13801, Türkei Nr.159, Bd. 16-17, Konstantinopel, 22 März 1917.
32. PA-AA, R13801, Türkei Nr. 159, Band 16-17, Konstantinopel, 02 Mai 1917.
33. PA-AA, R13803, Türkei Nr. 159, Bd. 18-19, Konstantinopel, 09 November 1917.
34. PA-AA, R13803, Türkei Nr. 159, Bd.18-19, Konstantinopel, 16 November 1917.
35. PA-AA, R13798, Türkei Nr. 159, Bd. 13-14, Konstantinopel, 17 Oktober 1915.
36. PA-AA, R13788, Türkei Nr. 159, Bd. 3-4, Konstantinopel, 15 April 1909.
37. PA-AA, R13788, Türkei Nr. 159, Bd. 3-4, Konstantinopel, 28 November 1909.
38. PA-AA, R13796, Türkei Nr. 159, Bd. 11-12, Konstantinopel, 21 Januar 1910.
39. PA-AA, R13788, Türkei Nr. 159, Bd. 3,4, Tanger, 27 August 1908.
40. PA-AA, R13788, Türkei Nr. 159, Bd. 3,4, Konstantinopel, 07 August 1908.
41. PA-AA, R13788, Türkei Nr. 159, Bd. 3-4, Konstantinopel, 01 Mai 1909.
42. PA-AA, R13788, Türkei Nr. 159, Bd. 3-4, Konstantinopel, 28 Februar 1909.
43. PA-AA, R13798, Türkei Nr. 159, Bd. 13-14, Konstantinopel, 09 Januar 1914.
44. PA-AA, R13798, Türkei Nr. 159, Bd. 13-14, Konstantinopel, 01 November 1913.
45. PA-AA, R13798, Türkei Nr. 159, Bd. 13-14, Konstantinopel, 05 März 1914.
46. PA-AA, R13798, Türkei Nr. 159, Bd. 13-14, Konstantinopel, 25 Oktober 1914.
47. PA-AA, R13798, Türkei Nr. 159, Bd. 13-14, Konstantinopel, 04 Januar 1915.
48. PA-AA, R78553, Türkei Nr. 4, Bd.1, Angora,10 Juli 1927.
49. PA-AA, R78553, Türkei Nr. 4, Bd.1, Berlin, 11 Februar 1929.
50. PA-AA, R78556, Türkei Nr. 4, Bd.2, Berlin, 16 Januar 1929.
51. PA-AA, R78556, Türkei Nr. 4, Bd.2 Berlin, 17 Januar 1929.
52. PA-AA, R78556, Türkei Nr. 4, Bd.2, London, 11 April 1934.
53. PA-AA, R78556, Türkei Nr. 4, Bd.2, Sofia, 12 März 1934.
54. PA-AA, R78553, Türkei, Nr. 4, Bd.1, Angora, 20 Mai 1935.
55. PA-AA, R78553, Türkei Nr. 4, Bd.1, Angora, 23 Juli 1927.
56. PA-AA, R78553, Türkei Nr.4, Bd.1, Konstantinopel, 10 April 1924.
57. PA-AA, R78553, Türkei, Nr.4, Bd.1, Berlin,12 Juni 1935.
58. PA-AA, R78553, Türkei, Nr.4, Bd.1, Berlin, 19 Mai 1935.
59. PA-AA, R78553, Türkei, Nr.4, Bd.1, Berlin, 15 Oktober 1928.
60. PA-AA, R78553, Türkei Nr. 4, Bd.1, 03 April 1929.
61. PA-AA, R78553, Türkei, Nr. 4, Bd.1, 20 Juli 1927.
62. Pascha İzzet, “Denkwürdigkeiten des Marschalls İzzet Pascha”, Klinghardt Karl (Hrsg.), Leipzig 1927.
63. Resimli Türk ve Dünya Meşhurları Ansiklopedisi Sanders, Liman von, Fünf Jahre Türkei, Berlin 1920.
64. Süleymanov, Mehman, Nuri Paşa, Kafkas Üniversitesi Kafkas Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, Bakü 2008.
65. Stanford, J. Shaw and Ezel, Kural Shaw, “History of the Ottoman Empire and Modern Turkey”, Volume II Reform, Revolution and Republic: The Rise of Modern Turkey, 1808-1975, Cambridge University Press, Cambridge 1977.
66. Türk, Fahri, “Die Genese der Korruption im Osmanischen Staatssystem”, Elektronik Siyaset Bilimi Araştırmaları Dergisi, Cilt II, Sayı II, Haziran 2011, ss.55-61, http://www.esbadergisi. com/images/sayi3/die%20genese.pdf, 19.02.2018.
67. Türk Meşhurları Ansiklopedisi Wiegand, Theodor, Halbmond im letzten Viertel, Archäologische Reiseberichte, Bd. 29, Mainz 1985.