Sosyal Hizmet Uzmanlarının Afet Bilinci Algı Düzeylerinin İkincil Travma ile İlişkisi: Kahramanmaraş Depremleri Örneği

Öz

Afet sürecinde sahada görev alan sosyal hizmet uzmanları, afetzedelerin travmatik yaşantılarına sürekli ve dolaylı biçimde tanıklık etmeleri nedeniyle ikincil travmatik stres açısından risk altındaki meslek grupları arasında yer almaktadır. Bu araştırmanın amacı, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremler sonrasında afet bölgesinde fiilen görev yapmış sosyal hizmet uzmanlarının afet bilinci algı düzeyleri ile ikincil travmatik stres düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesidir. Betimsel ve ilişkisel tarama modelinde tasarlanan araştırma, amaçlı örnekleme yöntemiyle ulaşılan ve afet bölgesinde görev aldığını beyan eden 101 sosyal hizmet uzmanıyla yürütülmüştür. Veriler; Kişisel Bilgi Formu, Afet Bilinci Algı Ölçeği ve İkincil Travmatik Stres Ölçeği aracılığıyla çevrim içi ortamda toplanmıştır. Verilerin analizinde betimsel istatistikler, Pearson ve Spearman korelasyon analizleri ile çoklu doğrusal regresyon analizi kullanılmıştır. Bulgular, afet bilinci algısı toplam puanı ile ikincil travmatik stres düzeyi arasında anlamlı bir ilişki bulunmadığını göstermiştir. Bununla birlikte yanlış afet bilinci alt boyutu ile ikincil travmatik stres arasında korelasyon düzeyinde negatif yönlü, düşük düzeyde anlamlı bir ilişki saptanmıştır. Çoklu regresyon analizi sonucunda kurulan modelin istatistiksel olarak anlamlı olmadığı belirlenmiş (F(4, 96) = 1.403, p = .239, R² = .055) ve afet bilinci alt boyutlarının ikincil travmatik stresi anlamlı düzeyde yordamadığı görülmüştür. Bu bulgular, afet bilincine ilişkin bilişsel farkındalığın tek başına ikincil travmatik strese karşı doğrudan koruyucu bir işlev üstlenmediğine; ancak yanlış afet bilinci ile ikincil travmatik stres arasındaki korelasyon düzeyindeki ilişkinin daha geniş örneklemler ve aracı değişkenleri içeren modellerle yeniden incelenmesi gerektiğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Afet bilinci
• ikincil travmatik stres
• sosyal hizmet
• Kahramanmaraş depremleri

Destekleyen Kurum

Bu araştırma, kamu, ticari veya kâr amacı gütmeyen herhangi bir kurum ya da kuruluştan finansal destek almamıştır.

Etik Beyan

Bu araştırma için etik kurul onayı, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Etik Kurulu'ndan 02.12.2025 tarih ve 2025/730 karar numarası ile alınmıştır. Araştırma, bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun olarak yürütülmüştür. Veri toplama sürecinden önce tüm katılımcılardan bilgilendirilmiş onam alınmış, katılım gönüllülük esasına dayandırılmış ve çalışma boyunca anonimlik ile gizlilik ilkeleri gözetilmiştir. Katılımcıların kişisel verileri yalnızca bilimsel amaçlarla kullanılmıştır.

Teşekkür

Yazarlar, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinin ardından afet sahasındaki deneyimlerini paylaşarak bu araştırmaya gönüllü olarak katılan tüm sosyal hizmet uzmanlarına teşekkür eder.

THE RELATIONSHIP BETWEEN SOCIAL WORKERS’ DISASTER AWARENESS LEVELS AND SECONDARY TRAUMATIC STRESS: THE CASE OF THE KAHRAMANMARAŞ EARTHQUAKES

Öz

Social workers who serve in the field during disaster processes are among the occupational groups at risk for secondary traumatic stress, as they are continuously and indirectly exposed to the traumatic experiences of disaster victims. The aim of this study is to examine the relationship between the disaster awareness levels and secondary traumatic stress levels of social workers who actively served in the disaster area following the earthquakes centered in Kahramanmaraş on February 6, 2023. The study was designed as a descriptive and correlational survey, and was conducted with 101 social workers reached through purposive sampling who declared that they had served in the disaster area. The data were collected online by means of a Personal Information Form, the Disaster Awareness Scale, and the Secondary Traumatic Stress Scale. Descriptive statistics, Pearson and Spearman correlation analyses, and multiple linear regression analysis were used to analyze the data. The findings showed that there was no significant relationship between the total disaster awareness score and the level of secondary traumatic stress. However, a low-level, negative, and statistically significant correlation was found between the false disaster awareness subdimension and secondary traumatic stress. The multiple regression analysis indicated that the model was not statistically significant (F(4, 96) = 1.403, p = .239, R² = .055), and that the subdimensions of disaster awareness did not significantly predict secondary traumatic stress. These findings suggest that cognitive awareness regarding disasters does not, in itself, serve a directly protective function against secondary traumatic stress; nevertheless, the correlational relationship found between false disaster awareness and secondary traumatic stress should be re-examined in future studies using larger samples and models that include mediating variables.

Anahtar Kelimeler

• Disaster awareness
• secondary traumatic stress
• social work
• Kahramanmaraş earthquakes

Destekleyen Kurum

This research did not receive any specific grant or financial support from funding agencies in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

Ethics committee approval for this study was obtained from the Istanbul University-Cerrahpaşa Social and Human Sciences Research Ethics Committee (Date: 02.12.2025, Decision Number: 2025/730). The research was conducted in accordance with the principles of scientific research and publication ethics. Informed consent was obtained from all participants prior to data collection, participation was based on a voluntary basis, and the principles of anonymity and confidentiality were observed throughout the study. The personal data of the participants were used solely for scientific purposes.

Teşekkür

The authors would like to thank all the social workers who voluntarily participated in this study and shared their experiences from the disaster field following the February 6, 2023 Kahramanmaraş earthquakes.

Kaynakça

1. Alkan, A. B. & Koçyiğit, E. G., (2025). Kahramanmaraş depremlerinden etkilenmiş bireylerle çalışan psikologlarda beş faktör kişilik özellikleri, duygu düzenleme ve ikincil travmatik stres düzeyleri arasındaki ilişki. Afet ve Risk Dergisi, 8(3), 1460-1476.
2. Altun, F. (2018). Afetlerin ekonomik ve sosyal etkileri: Türkiye örneği üzerinden bir değerlendirme. Sosyal Çalışma Dergisi, 2(1), 1–15.
3. Artan, T., & Özkan, A. O. (2020). Afetler ve sosyal hizmet. Journal of ADEM, 1(1), 47–54.
4. Atalay, G. E. (2017). Şiddeti haber yapmak: Gazeteciler ve travma. Marmara İletişim Dergisi, 28, 21–32.
5. Bock, C., Heitland, I., Zimmermann, T., Winter, L., & Kahl, K. G. (2020). Secondary traumatic stress, mental state, and work ability in nurses: Results of a psychological risk assessment at a university hospital. Frontiers in Psychiatry, 11, 1–7.
6. Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20–28. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.1.20
7. Bonanno, G. A., Westphal, M., & Mancini, A. D. (2011). Resilience to loss and potential trauma. Annual review of clinical psychology, 7, 511–535. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-032210-104526
8. Bride, B. E., & Figley, C. R. (2007). The fatigue of compassionate social workers: An introduction to the special issue on compassion fatigue. Clinical Social Work Journal, 35(3), 151-153.

9. Bride, B. E., Radey, M., & Figley, C. R. (2007). Measuring compassion fatigue. Clinical social work journal, 35(3), 155-163.
10. Bride, B. E., Robinson, M. M., Yegidis, B., & Figley, C. R. (2004). Development and validation of the secondary traumatic stress scale. Research on social work practice, 14(1), 27-35.
11. Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Harvard University Press.
12. Büyükbodur Çetinkaya, A. (2018). Sosyal hizmet uzmanlarında psikolojik dayanıklılık ve ikincil travmatik stresin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
13. Can, M. (2020). Sığınmacılar/mültecilerle çalışan sivil toplum çalışanlarının psikolojik sağlamlığının ve ikincil travmatik stres düzeyinin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yakındoğu Üniversitesi.
14. Ceyhan, E. K. (2023). Afetlere müdahalede sosyal hizmetin çok boyutlu rolü. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 8(2), 779–786.
15. Cieslak, R., Shoji, K., Douglas, A., Melville, E., Luszczynska, A., & Benight, C. C. (2014). A meta-analysis of the relationship between job burnout and secondary traumatic stress among workers with indirect exposure to trauma. Psychological Services, 11(1), 75–86.
16. Cohen, S., & Wills, T. A. (1985). Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychological Bulletin, 98(2), 310–357. https://doi.org/10.1037/0033-2909.98.2.310
17. Dere, İ., Çinikaya, C., & Gökçınar, B. (2024). Afet Yönetimi Evrelerinin Afet Bilinci (I-II) Öğretim Programına Yansımaları. Cumhuriyet Uluslararası Eğitim Dergisi, 13(4), 1029-1038.
18. Dikmenli, Y., & Yakar, H. (2019). Öğretmen adaylarının afet bilinci algı düzeylerinin incelenmesi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(1), 386-416.
19. Dikmenli, Y., Yakar, H., & Konca, A. S. (2018). Development of disaster awareness scale: A validity and reliability study. Review of International Geographical Education Online, 8(2), 206-220.
20. Erkin, Ö., Konakçı, G., & Üner, G. A. (2023). The effect of disaster nursing course on nursing students’ perceptions of disaster awareness, preparedness, response self-efficacy. Afet ve Risk Dergisi, 6(4), 1234-1246.
21. Farzanegan, M. R., Fischer, S., & Noack, P. (2024). Natural disaster literacy in Iran: Survey-based evidence from Tehran. International Journal of Disaster Risk Reduction, 100, 104204.
22. Figley, C. R. (2013). Compassion fatigue: Coping with secondary traumatic stress disorder in those who treat the traumatized. Routledge.
23. Gaillard, J. C., & Mercer, J. (2013). From knowledge to action: Bridging gaps in disaster risk reduction. Progress in human geography, 37(1), 93-114.
24. George, D. and Mallery, M. (2010) SPSS for Windows Step by Step: A Simple Guide and Reference, 17.0 Update, 10th Edition, Pearson, Boston.
25. Gökçe, G., & Yılmaz, B. (2017). Afetlerde yardım çalışanları: İkincil travmatik stres ve başa çıkma. Turkiye Klinikleri J Psychol-Special Topics, 2(3), 198-204.
26. Grant, L., & Kinman, G. (2020). Developing emotional resilience and wellbeing: a practical guide for social workers. Community Care.
27. Güldü, Ö. (2023). Afet bilinci ve stresli durumlarla başa çıkma arasındaki ilişkinin belirlenmesi. Afet ve Risk Dergisi, 6(3), 638-658.
28. Gülyol, Y. (2024). Deprem kaynaklı ikincil travmatik strese genel bir bakış. Habitus Toplumbilim Dergisi, 5(5), 37–60.
29. Gündüz, B. (2020). Meslek elemanlarının yaşadıkları ikincil travmatik stres (Doktora tezi). İstanbul Kent Üniversitesi.
30. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate data analysis (8th ed.). Cengage.
31. Hobfoll, S. E. (1989). Conservation of resources: A new attempt at conceptualizing stress. American Psychologist, 44(3), 513–524. https://doi.org/10.1037/0003-066X.44.3.513
32. Hobfoll, S. E., Halbesleben, J., Neveu, J.-P., & Westman, M. (2018). Conservation of resources in the organizational context: The reality of resources and their consequences. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 5, 103–128. https://doi.org/10.1146/annurev-orgpsych-032117-104640
33. Johnson, V. A., Ronan, K. R., Johnston, D. M., & Peace, R. (2014). Evaluations of disaster education programs for children: A methodological review. International journal of disaster risk reduction, 9, 107-123.
34. Kahil, A., & Palabıyıkoğlu, N. R. (2018). İkincil travmatik stres. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 10(1), 59-70.
35. Karasar, N. (2024). Bilimsel araştırma yöntemi (39. bs.). Nobel Akademik Yayıncılık.
36. Kawasaki, H., Yamasaki, S., Kurokawa, M., Tamura, H., & Sonai, K. (2022). Relationship between teachers’ awareness of disaster prevention and concerns about disaster preparedness. Sustainability, 14(13), 8211.
37. Kaya, B. (2020). Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı kuruluşlarda çalışanlarda ikincil travmatik stres ve adil dünya inancının incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Mersin Üniversitesi.
38. Kök, H. (2023). Afetlerde kriz yönetimi ve sosyal hizmet örgütleri. Turkish Journal of Social Work, 7(1), 1-17.
39. Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, appraisal, and coping. Springer.
40. McCann, I. L., & Pearlman, L. A. (1990). Vicarious traumatization: A framework for understanding the psychological effects of working with victims. Journal of traumatic stress, 3(1), 131-149.
41. Özkök, G. (2020). Sosyal hizmet kurumlarında çalışan bakım personellerinin psikolojik dayanıklılıkları ile ikincil travma düzeyleri ve kaygı durumları arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
42. Paton, D. (2003). Disaster preparedness: a social‐cognitive perspective. Disaster Prevention and Management: An International Journal, 12(3), 210-216.
43. Paton, D., & Johnston, D. (2001). Disasters and communities: vulnerability, resilience and preparedness. Disaster Prevention and Management: An International Journal, 10(4), 270-277.
44. Shaw, R., Takeuchi, Y., & Fernandez, G. (2011). Disaster education: An introduction. In Disaster education (pp. 1–22). Emerald Group Publishing.
45. Smith, G. P., & Wenger, D. (2007). Sustainable disaster recovery: Operationalizing an existing agenda. In Handbook of disaster research (pp. 234-257). New York, NY: Springer New York.
46. Sprang, G., Craig, C., & Clark, J. (2011). Secondary traumatic stress and burnout in child welfare workers: A comparative analysis of occupational distress across professional groups. Child Welfare, 90(6), 149–168.
47. Şahin, H., & Polat, Z. (2025). Afetin psiko-sosyal ve ekonomik etkileri: Şanlıurfa Süleymaniye Bölgesi örneği. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(1), 18–35.
48. Şahin, Y., Lamba, M., & Öztop, S. (2018). Üniversite öğrencilerinin afet bilinci ve afete hazırlık düzeylerinin belirlenmesi. Medeniyet Araştırmaları Dergisi, 3(6), 149-159.
49. Tekeli‐Yeşil, S., Dedeoğlu, N., Braun‐Fahrlaender, C., & Tanner, M. (2010). Factors motivating individuals to take precautionary action for an expected earthquake in Istanbul. Risk Analysis: An International Journal, 30(8), 1181-1195.
50. Tercan, B. (2022). Afete dirençlilikte bireylerin afetlere hazırlığının incelenmesi: Erzincan ili örneği. Afet ve Risk Dergisi, 5(1), 261-269.
51. Türk, A., & Kaya, S. (2023). Deprem sonrası psikososyal destek uygulamalarında merhamet yorgunluğunun psikolojik sağlamlığa etkisi: Sosyal hizmet uzmanları üzerine bir araştırma. Uluslararası Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 3(2), 81-91.
52. UNDRR. (2015). Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015–2030. United Nations Office for Disaster Risk Reduction. https://www.undrr.org/publication/sendai-framework-disaster-risk-reduction-2015-2030
53. Ünal, Y., Işık, E., Şahin, S., & Yeşil, S. T. (2017). Sağlık afet çalışanlarının depremlere ilişkin bireysel hazırlık düzeylerinin değerlendirilmesi: Ulusal Medikal Kurtarma Ekipleri (UMKE) Derneği örneği. Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 31(2), 71–80.
54. van Dernoot Lipsky, L., & Burk, C. (2009). Trauma stewardship: An everyday guide to caring for self while caring for others. Berrett-Koehler.
55. Varan, D., & Demirel, Ç. (2024). Travmanın dolaylı etkisi: İkincil travmatik stres üzerine bir derleme. İstanbul Kent Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 4(2), 71–86.
56. Yıldırım M. S. (2024). Türkiye’de Deprem riski azaltma eğitiminin okullardaki uygulamalarına yönelik öğretmen görüşleri ve öğretmenlerin afet bilinç düzeylerinin incelenmesi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 60(60), 1-24.
57. Yıldırım Tutar, S., Güneş Bayır, A., & Pasin, Ö. (2026). Evaluation of Disaster Awareness Perception Level in Relation to Socio‐Demographic Factors of Public Food Service Staff: A Catering Example. Journal of Contingencies and Crisis Management, 34(1), e70127.
58. Yıldırım, G., Kıdak, L. B., & Yurdabakan, İ. (2018). İkincil travmatik stres ölçeği: Bir uyarlama çalışması. Psychiatry, 19(1), 45-51.
59. Zafer, M. (2024). Yaşlılıkta COVID-19 salgını sorunlarıyla baş etmede ekosistem yaklaşımı: Pendik örneği (Yayımlanmamış doktora tezi). Yalova Üniversitesi, Yalova.