Büyük Selçuklu Devleti’nde Vezirin Yargısal-Cezaî Görev, Yetki ve Sorumlulukları Üzerine

Büyük Selçuklu Devleti’nde vezir, hükümdardan sonra gelen en yüksek idareci idi. Dönemin telakkisine göre, sultanın ve ülkenin iyi veya kötü gidişatı vezire bağlıydı. Kendisinden önceki İslâm ve Türk-İslâm devletlerinde olduğu gibi, Büyük Selçuklu Devleti’nde de vezir, devlet işlerini geniş bir salâhiyetle sevk ve idare ederdi. Bu cümleden olarak vezir; idarî, askerî, malî, siyasî, dinî işlerde yetki sahibi idi. Devlet teşkilâtını oluşturan her bir dîvân (dîvân-i inşâ ve’t-tuğrâ, dîvân-i istifâ-yi memâlik, dîvân-i işrâf-i memâlik, dîvân-i arz), idarî bir hiyerarşi ile başında vezirin bulunduğu dîvân-i a’lâya bağlı idi. Dolayısıyla vezir, bürokrasinin başı idi. Bununla birlikte, geniş yargısal-cezaî salâhiyeti de haizdi. Bu çalışmada, Büyük Selçuklu Devleti’nde vezirin yargısal-cezaî görev, yetki ve sorumlulukları çerçevesinde kadı’l-kudat ve kadıları tayin etmek ve azletmek, gerek dîvân-i mezâlimde ve gerekse dîvân-i mezâlim dışında şikâyetlerle ilgilenmek, davalara bakmak, hükümler vermek, suçları bağışlamak, cezaları kaldırmak hususları ele alınacaktır. Nihayet, adalet ve zulüm ekseninde Büyük Selçuklu vezirlerine yöneltilen takdirler ve tenkitlere değinilecektir.

In the Great Seljūq State, the wazīr was the highest administrative authority after the ruler. According to the viewpoint of the period, the good or bad course of the sulṭān and the country depended on the wazīr. As in the previous Islamic and Turkish-Islamic states, in the Great Seljūq State, the wazīr managed the state affairs with wide authority. Therefore, the wazīr had authority in administrative, military, financial, political and religious affairs. With an administrative hierarchy, each dīwān (dīwān-i inshā wa al-ṭughrā, dīwān-i istīfā-i mamālik, dīwān-i ishrāf-i mamālik, dīwān-i arż) constituting the state organization was subordinate to the dīwān-i a’lā, headed by the wazīr. Therefore, the wazīr was the head of the bureaucracy. The wazīr also had extensive judicial-criminal wide authority. In this study, it is going to be examined the issues in appointing and dismissing the ḳāḍī al-ḳuḍât and ḳāḍīs, dealing with complaints both in the dīwān al-maẓālim and out of the dīwān al-maẓālim, hearing a case, giving a verdict, forgiving the offences, revoking the punishments within the judicial-criminal duties, authorities and responsibilities of the wazīrs in the Great Seljūq State. Finally, appreciations and criticism directed to the Great Seljūq wazīrs within justice and cruelty will be discussed.