Tunguz Halkları: Evenler ve Even Dili

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 31, 1 - 24, 19.01.2026

Zeynel Ödemiş

https://doi.org/10.33207/trkede.1674531

Öz

Evenler, Altay halkları grubuna bağlı Tunguzların kuzey kolunu oluşturan topluluklardan biridir. Sibirya'nın kuzeyinde geniş bir bölgede yaşayan Evenlerin bir kısmı, diğer Altay halklarından uzak yerlerde yaşarken; bir kısmı ise Türk topluluklarıyla iç içe yaşamlarını sürdürmektedir. Even toplumu içindeki bu dağınıklık, Altay dil ailesi araştırmalarında (özellikle Türk ve Tunguz dilleri arasındaki ilişkilerin incelenmesinde) büyük önem taşımaktadır. Günümüzde demografik, siyasi ve kültürel nedenlerden dolayı Even dilini konuşanların sayısı hızla azalmaktadır. Kuzeydoğu Sibirya’da, doğudan batıya bin kilometrelik bir alana yayılmış şekilde yaşayan Evenlerin sayıca azlığı, Even dilini de “yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olan diller” grubuna sokmaktadır.
Bu geniş coğrafyada yaşamalarının bir sonucu olarak, Even dili ondan fazla lehçeye ayrılmıştır. Bu durum, ortak bir yazı ve edebi dilin gelişmesinde önemli bir engel teşkil etmektedir Even dili, ses, biçimbilim ve sözcükbilim açısından dikkat çekici özellikler göstermektedir. Bu nedenle, bu dil kapsamlı bir şekilde incelendiğinde Türk ve Tunguz dillerine ilişkin önemli dilbilimsel veriler sağlayacaktır.
Evenler ve Even dili üzerine bugüne kadar birçok araştırma yapılmıştır. Ancak ülkemizde Tunguz araştırmalarına yeterince ilgi gösterilmediği gibi, Evenler ve Even dili üzerine yapılan çalışmalar da son derece sınırlıdır. Bu çalışmada, Evenler ve Even dili hakkında genel bir bilgi sunmak amaçlanmıştır. Bu çalışmanın, ülkemizde Tunguzlar ile ilgili mevcut ve gelecekteki araştırmalara katkı sağlaması beklenmektedir. Bu çalışmada, Rusya Federasyonu’nda yapılan bilimsel araştırmaların yanı sıra, Türkiye ve diğer ülkelerdeki çalışmalar da temel kaynak olarak kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Evenler , Even Dili , Tunguz-Mançular , Altayistik , Sibirya Halkları

Tungusic Peoples: The Evens and the Even Language

Öz

ABSTRACT:The Even are one of the communities forming the northern branch of the Tungus of the Altaic peoples group. While some of the Even, who live in a large region in the north of Siberia, live far away from other Altai peoples, some of them continue to live in close contact with Turkic communities. This disorganization within the Even community is of great importance in the study of the Altaic language family (especially in the study of the relations between Turkic and Tungus languages). Today, for demographic, political and cultural reasons, the number of Even speakers is rapidly decreasing. The small number of Even people living in northeastern Siberia, spread over a thousand kilometers from east to west, puts Even in the group of “endangered languages”.
As a result of living in this vast geography, the Even language is divided into more than ten dialects. This constitutes a significant obstacle to the development of a common written and literary language. Even language shows remarkable features in terms of phonology, morphology and lexicology. Therefore, a comprehensive study of this language will provide important linguistic data on Turkic and Tungusic languages.
Much research has been done on Evens and the Even language to date. However, in our country, Tunguz studies are not given enough attention, and studies on Even and Even language are extremely limited. This study aims to provide general information about Even and Even language. This study is expected to contribute to the current and future research on Tungus in Turkey. In this study, in addition to the scientific research conducted in the Russian Federation, studies in Turkey and other countries were also used as the main source.

Anahtar Kelimeler

Evens , Even Language , Tungusic-Manchu Peoples , Altaic Studies , Siberian

Kaynakça

• ALTINKAYNAK, Erdoğan. ve NİYATBAY, Ülperay (2017), “Evenler ve Onların Kültürleri”, Karadeniz, 33. 31-38.
• ALONSO DE LA FUENTE, J. A. (2015). “Tungusic historical linguistics and the Buyla (a.k.a. Nagyszentmiklós) inscription”, Studia Etymologica Cracoviensia, 20, 17–46. https://doi.org/10.4467/20843836SE.15.002.2788
• AVAK, R.N. (2018), İzuçeniye İmeni Suşestvitelnogo v Evenskom Yazıke, Kamçatskiy İRO
• AVAK, R.N. (2022), İzuçeniye Mestoimeniya i Nareçiya v Evenskom Yazıke, Kamçatskiy İRO
• ARALOVA, Natalia (2015), Vowel Harmony in Two Even Dialects: Production and Perception, Universitiy of Amsterdam Netherlans Graduate School of Lingiustics :LOT. ISBN: 978-94-6093-180-2
• BASKAKOV, N.A. (1981), Altayskaya Semya Yazıkov i Ee İzuçeniya, Akademiya Nauk SSSR, İnstitut Yazıkaznaniya, Moskva.
• BURIKİN, A. A., (2002). Evenskiy Yazık v Tablitsax, İzd. Drofa
• DEMİR, Özge Duygu, (2012), “Nanaylar ve Nanay Dili Üzerine Notlar”, Tehlikedeki Diller Dergisi, 2012 Kış /Winter: 135-143.
• GRENOBLE, A. Lenore ve WHALEY, Lindsay J. (1999), “Language Policy and The Loss of Tungusic Languages”, Language & Communication, 19, 373-386.
• JANHUNEN, Juha (2015), “Recent Progress in Tungusic Lexicography”, Studia Orientalia Electronica, 3, 17–20. http://ojs.tsv.fi/index.php/StOrE
• KİLLİ Yılmaz, Gülsüm, (2010), Kuzey ve Güneydoğu Sibirya Türklerinin Dil Durumu, KÖK Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Serisi:21.
• KOSTIRYA, A.V. (2007). İstoriya sela Anavgay: Eevenskiy Yazık i Kultura, Vesnik KRAUNTS Gumanitarnıye Hauki., Cilt:1, Sayfa: 83-96.
• KUZMİNA, R.P. (2019a), “Konsept “Medved” v Yazıkavoy Kartine Mira Evenov”, Filologiya: Nauçhıye İssledovaniya, 2, 223-231, DOI: 10.7256/2454-0749.2019.2.29935.
• KUZMİNA, R.P. (2019b), Leksiko- Semantiçeskaya Reprezentatsiya Kontsepta “Odejda” v Evenskom Yazıke, Sovremennıye İssledovaniya Sotsialnıh Problem, Tom:11, No:4, DOI: 10.12731/2077-1770-2019-4-188-200, s.188-200. MALCHUKOV, Andrej L. (1995), Even, Languages of the world: Materials;12, LINCOM EUROPA
• NOVİKOVA, K.A., N.İ.GLADKOVA, V.A. ROBBEK, (1991). Evenskiy Yazık: Uçebnik Dlya Pedagogiçeskih Uçilişi, Leningradskoye Prosveşeniye.
• NOVİKOVA, K.A. (1997). Evenskiy Yazık. Yazıki mira: Mongolskiye yazıki, Tunguso- Mançurskiye yazıki, Yaponskiy yazık, Koreyskiy yazık. Rassiyskaya Akademiya Nauk İnstitut Yazıkoznaniye.
• NOVİKOVA, K.A. (1960), Oçerki Dialektov Evenkogo Yazıka, İzdatelstvo Akedemia Nauk SSCB.
• ÖDEMİŞ, Zeynel. (2023), “Tunguz Mançular ve Tunguz Mançu Diline Genel Bir Bakış”. Turkish Studies - Language, 18(4), 2745-2768.
• PELER, Gökçe Yükselen (2024), Günümüzde Tunguzlar Dil Durumu, Nüfus, Coğrafya, Post Yayınları.
• PELER, Gökçe Yükselen (2020), “Günümüzde Moğol- Tunguz Ortakyaşarlığı”, ZfWT, 12.1, 37-54.
• PELER, Gökçe Yükselen (2020), “Günümüz Kuzey ve Kuzey Batı Çin’de Konuşulan Çin-Tibet Dilleri Dışındaki Dillerin Durumu II Altay Dilleri 2-Tunguzca”, KARE, No. 9, s. 244-314.”
• PAKENDORF, Brigitte ve ARALOVA, Natalia (2020), “Even and the Northern Tungusic languages”. In M. Robbeets & A. Savelyev (Eds.), The Oxford Guide to the Transeurasian Languages (pp. 288–304). Oxford University Press. https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02889683.
• PETROV, Alexsander A. (1989). “The bear taboo in Even language and folklore”, Études Inuit Studies, 13(1), 131–133. https://www.jstor.org/stable/42869655.
• PETROV, Alexsander A. ve RAZUMOVSKAYA, Veronica A., (2021). “The Even language: Studying, teaching and linguistic ecology challenges”, Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences, 14(6), 822–833.
• ROBBEK, V.A., H.İ. DUKİN, A.A. BURIKİN, (1999). Slovar Evenesko- Russkiy i Russko-Evenskiy, Otdeleniye İzdatelsctva Prosveşeniye.
• SHARİNA, Sardana ve KUZMİNA, Raisa (2022), “The Specifics of Even Folklore: Genre Composition and Regional Features”, Sibirica, 21(3), 25–52. https://doi.org/10.3167/sib.2022.210303.
• SUNİK, O. P. (1962). Glagol v Tunguso- Mançurskih Yazıkah Morfologiçeskaya Struktura i Sistema Form Glagolnogo Slova, Akademia Nauk SSSR İnstitut Yazıkoznaniye.
• TEKİN, Talat (2013), “Makaleler 1 Altayistik”. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
• TSİNTSİUS, V.İ. (1949), Sravnitelnaya Fonetika Tunguso-Mançurskih Yazıkov. GUPİ PSFCR Leningradskoye Otdeleniye, Leningrad.
• YILDIRIM, Kürşat (2017), “Tunguz Halkları Üzerine Araştırmalar –I: Mohe’lar”, Türk Dünyası Araştırmaları, 117. 231, 9-24 YILDIRIM, Kürşat (2018), “Tunguz halkları üzerine araştırmalar – II: Curçen’ler”, Türk Dünyası Araştırmaları, 118. 233, 11-26.
• Kullanılan Sözlükler: PETROV, A.A. ve V.S. FELORENKOVA (2017), Evenesko-Russkiy i Russko-Evenskiy Slovar, İzdatelstvo RGPU im. A.İ. Gertsena.
• ROBBEK, B.A., H.İ. DUTKİN, ve A.A. BURIKİN, (1999), Slovar Evensko-Russkiy i Russko-Evenskiy, Prosveşeniye, Sank-Peterburg.
• RORTSEVSKAYA, V.A., V.D.KOLESNİKOVA, O.A. KONSTANTİNOVA, K.A. NOVİKOVA, T.İ. PETROVA, V.İ. TSİNTSİUS VE T.G. BUGAYEVA, (1977). Sravnitelnıy Slovar tunguso-Manjurskih Yazıkov: Materialı k Etimologiçeskomu Slavaryu TOM II, Red. B.İ. Tsintsius, İzdatelstvo Hauka, Leningrad.
• RORTSEVSKAYA, V.A., V.D.KOLESNİKOVA, O.A. KONSTANTİNOVA, K.A. NOVİKOVA, T.İ. PETROVA, V.İ. TSİNTSİUS VE T.G. BUGAYEVA, (1977). Sravnitelnıy Slovar tunguso-Manjurskih Yazıkov: Materialı k Etimologiçeskomu Slavaryu TOM I, Red. B.İ. Tsintsius, İzdatelstvo Hauka, Leningrad.
• İnternet Kaynakları: Eveno-Bıtantayyskiy Natsanalnıy Ulus, (2024, 30 Kasım), Erişim Adresi: https://ru.wikipedia.org/wiki/Эвено-Бытантайский_национальный_улус #География.
• Natsanalnıy Aktsent, (2024, 30 Aralık), Erişim Adresi: https://nazaccent.ru/nations.
• İstoriya Rassi v Datah, (2024, 30 Aralık), Erişim Adresi: https://rushrono.ru/people_eveny.html
• Entsiklopediya: Evenı, (2024, 01 Aralık) Erişim Adresi: http://www.etnosy.ru/node/426.
• Natsionalnaya Biblioteka: Evenı, (2024, 01 Kasım) Erişim Adresi: https://new.nlrs.ru/to-readers/segments/iyakutia/393.
• Kultura R.F.: Evenı, (2024, 01 Kasım) Erişim Adresi: https://www.culture.ru/s/narody-rossii/#rec703653767