Türkistan Sözlü Geleneğinin Modern Yitim Anlatısı: Mahşer Romanında Tipolojik Bozulma Ve Bellek Sessizliği

Bu çalışma, İsa Hüseynov (Muganna)un Mahşer adlı romanını, Türkistan sözlü geleneği ve kolektif bellek bağlamında analiz etmeyi amaçlamaktadır. Azerbaycan edebiyatının Yeni Nesir dönemi eserlerinden biri olan Mahşer, Hurufîlik geleneği etrafında bir araya gelmiş Nesîmî ve Fazlullah gibi tarihî şahsiyetler aracılığıyla Türk kimliğinin ve belleğinin sistematik olarak bastırılışını konu edinen çok katmanlı bir anlatıdır. Metin merkezli bu çalışmada halk bilimi yaklaşımlarından ve çağdaş edebiyat kuramlarından yararlanılmıştır. Roman her ne kadar XIV. yüzyıla ait tarihî şahsiyetler ve olaylar etrafında kurgulanmış olsa da, bu tarihsel zemin, alegorik düzeyde modern bir baskı rejimini, özellikle Stalin dönemi Sovyet sistemini yansıtan bir eleştiri aracına dönüşmektedir. Mahşer, Timur figürüyle mutlak iktidarı; Miranşah ve Şirvanşah İbrahim aracılığıyla yerel baskı aygıtlarını temsil ederken, Fazlullah ve Nesîmî üzerinden bastırılmış belleği ve kültürel direnişi tasvir eder. Bu durum, romanın yalnızca tarihsel bir anlatı değil, aynı zamanda belleği ve sözü hedef alan modern ideolojik baskıların edebiyattaki yansıması olarak görülebilir. Giriş bölümünde 1960 sonrası Azerbaycan edebiyatı nesrine değinilmiş; romanın konusu, amacı, kapsamı, yöntemi ve kuramsal çerçevesi açıklanmıştır. Devam eden bölümlerde romanın seçili sahneleri üzerinden kültürel ve belleksel kırılma ve baskılama temaları irdelenmiş; tipolojik yapının dışlanma yoluyla nasıl bozulduğu irdelenmiştir. Sonuç bölümünde ise romanın sözlü kültürle ilişkili taşıyıcı figürleri merkezden uzaklaştırarak çok katmanlı bir bastırma stratejisi kurduğu değerlendirilmiştir. Mahşer, bireysel dönüşümün değil, belleğin ve sözün sürekliliğini hedef alan dışlayıcı bir yapının temsilidir. Bu yönüyle eser, tarihsel temsillerin ve kültürel hafızanın edebî yapı içinde nasıl yapıbozumuna uğratıldığını gözler önüne seren bir anlatı olarak yorumlanmıştır.

This study aims to analyze Mahser, a fiction by Isa Huseynov (Muganna), within the context of Turkestan oral tradition and collective memory. As one of the key works of the New Prose period in Azerbaijani literature, Mahser is a multilayered historical fiction that addresses the systematic suppression of Turkic identity and memory through historical figures such as Nesîmî and Fazlullah, who are centered around the tradition of Hurufism. This text-based study draws on approaches from folklore studies and contemporary literary theory. Although the fiction is constructed around historical figures and events from the 14th century, this historical layer transforms into an allegorical critique of a modern oppressive regime—specifically, the Stalinist Soviet system. Mahser portrays absolute power through the figure of Timur, while local oppressive mechanisms are represented by Miranshah and Shirvanshah Ibrahim. Fazlullah and Nesîmî embody suppressed memory and cultural resistance. This makes the novel not merely a historical narrative, but a literary reflection of modern ideological pressures targeting memory and speech. The introduction outlines the context of post-1960 Azerbaijani prose and provides an explanation of the novel’s subject, aim, scope, methodology, and theoretical framework. In the subsequent sections, selected scenes are analyzed in terms of cultural and mnemonic rupture and suppression, with a focus on how typological structures are dismantled through exclusion. The conclusion suggests that the novel establishes a multi-layered strategy of suppression by marginalizing figures associated with oral tradition. Mahser does not depict personal transformation but rather illustrates an exclusionary structure that targets the continuity of memory and language. In this respect, the novel is interpreted as a significant narrative that reveals how historical representations and cultural memory are subjected to literary deconstruction.