Türkistan Sözlü Geleneğinin Modern Yitim Anlatısı: Mahşer Romanında Tipolojik Bozulma Ve Bellek Sessizliği

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 31, 243 - 268, 19.01.2026

Gözde Güngör , Filiz Güven

https://doi.org/10.33207/trkede.1766342

Öz

Bu çalışma, İsa Hüseynov (Muganna)un Mahşer adlı romanını, Türkistan sözlü geleneği ve kolektif bellek bağlamında analiz etmeyi amaçlamaktadır. Azerbaycan edebiyatının Yeni Nesir dönemi eserlerinden biri olan Mahşer, Hurufîlik geleneği etrafında bir araya gelmiş Nesîmî ve Fazlullah gibi tarihî şahsiyetler aracılığıyla Türk kimliğinin ve belleğinin sistematik olarak bastırılışını konu edinen çok katmanlı bir anlatıdır. Metin merkezli bu çalışmada halk bilimi yaklaşımlarından ve çağdaş edebiyat kuramlarından yararlanılmıştır.
Roman her ne kadar XIV. yüzyıla ait tarihî şahsiyetler ve olaylar etrafında kurgulanmış olsa da, bu tarihsel zemin, alegorik düzeyde modern bir baskı rejimini, özellikle Stalin dönemi Sovyet sistemini yansıtan bir eleştiri aracına dönüşmektedir. Mahşer, Timur figürüyle mutlak iktidarı; Miranşah ve Şirvanşah İbrahim aracılığıyla yerel baskı aygıtlarını temsil ederken, Fazlullah ve Nesîmî üzerinden bastırılmış belleği ve kültürel direnişi tasvir eder. Bu durum, romanın yalnızca tarihsel bir anlatı değil, aynı zamanda belleği ve sözü hedef alan modern ideolojik baskıların edebiyattaki yansıması olarak görülebilir.
Giriş bölümünde 1960 sonrası Azerbaycan edebiyatı nesrine değinilmiş; romanın konusu, amacı, kapsamı, yöntemi ve kuramsal çerçevesi açıklanmıştır. Devam eden bölümlerde romanın seçili sahneleri üzerinden kültürel ve belleksel kırılma ve baskılama temaları irdelenmiş; tipolojik yapının dışlanma yoluyla nasıl bozulduğu irdelenmiştir. Sonuç bölümünde ise romanın sözlü kültürle ilişkili taşıyıcı figürleri merkezden uzaklaştırarak çok katmanlı bir bastırma stratejisi kurduğu değerlendirilmiştir. Mahşer, bireysel dönüşümün değil, belleğin ve sözün sürekliliğini hedef alan dışlayıcı bir yapının temsilidir. Bu yönüyle eser, tarihsel temsillerin ve kültürel hafızanın edebî yapı içinde nasıl yapıbozumuna uğratıldığını gözler önüne seren bir anlatı olarak yorumlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

İsa Hüseynov (Muganna) , Azerbaycan Edebiyatında Yeni Nesir Devri , Mahşer , Türkistan Kimliği , Kültürel bellek.

The Modern Narrative of Loss in the Turkestan Oral Tradition: Typological Disruption and the Silence of Memory in Mahser

Öz

This study aims to analyze Mahser, a fiction by Isa Huseynov (Muganna), within the context of Turkestan oral tradition and collective memory. As one of the key works of the New Prose period in Azerbaijani literature, Mahser is a multilayered historical fiction that addresses the systematic suppression of Turkic identity and memory through historical figures such as Nesîmî and Fazlullah, who are centered around the tradition of Hurufism. This text-based study draws on approaches from folklore studies and contemporary literary theory.
Although the fiction is constructed around historical figures and events from the 14th century, this historical layer transforms into an allegorical critique of a modern oppressive regime—specifically, the Stalinist Soviet system. Mahser portrays absolute power through the figure of Timur, while local oppressive mechanisms are represented by Miranshah and Shirvanshah Ibrahim. Fazlullah and Nesîmî embody suppressed memory and cultural resistance. This makes the novel not merely a historical narrative, but a literary reflection of modern ideological pressures targeting memory and speech.
The introduction outlines the context of post-1960 Azerbaijani prose and provides an explanation of the novel’s subject, aim, scope, methodology, and theoretical framework. In the subsequent sections, selected scenes are analyzed in terms of cultural and mnemonic rupture and suppression, with a focus on how typological structures are dismantled through exclusion. The conclusion suggests that the novel establishes a multi-layered strategy of suppression by marginalizing figures associated with oral tradition. Mahser does not depict personal transformation but rather illustrates an exclusionary structure that targets the continuity of memory and language. In this respect, the novel is interpreted as a significant narrative that reveals how historical representations and cultural memory are subjected to literary deconstruction.

Anahtar Kelimeler

Isa Huseynov (Muganna) , New Prose Period in Azerbaijani Literature , Mahser , Turkestan İdentity , Cultural Memory

Kaynakça

• ADIGÜZEL, Sedat (2007), Azerbaycan Edebiyatında 1960 Nesri, Fenomen Yayınları, Erzurum.
• AKKUŞ, Mustafa ve ZEKİ, İzzetullah (2019), “Timur’un Mutasavvıflarla İlişkileri”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 47, 367–382. https://doi.org/10.21563/sutad.855844
• AKSU, Hüsamettin (1998), “Hurûfîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 18, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 408-412.
• ASSMANN, Jan (2018), Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Hatırlama Ve Politik Kimlik, Çev. Ayşe TEKİN, Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
• BAHTİN, Mihail Mihayloviç (2004), Dostoyevski Poetikasının Sorunları, Çev. Cem SOYDEMİR, Metis Yayınları, İstanbul.
• BAHTİN, Mihail Mihayloviç (2021), Söylem Türleri Ve Başka Yazılar, Çev. Okan N. Çiftçi, Metis Yayınları, İstanbul.
• BALLI, Hasan Hüseyin (2011), “Hurufilik Nedir?” e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, 4(2), 31–48.
• CAFEROV, N., ve diğerleri. (2010), Edebiyyat 11, Çaşıoğlu, Bakı.
• CAMPBELL, Joseph (2017), Kahramanın Sonsuz Yolculuğu, Çev. Sabri Gürses, Kabalcı Yayınları, İstanbul.
• ÇORUHLU, Yaşar (2011), Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Kabalcı Yayınevi, 4. Baskı, İstanbul.
• DERİN, Serkan (2017), “Erken Dönem Tasavvufu Ve Türk Tasavvufunda Seyr Ü Sülûk (Metin Merkezli Bir İnceleme)”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 81, 47 – 67.
• DUNDES, Alan (2006), “Doku, Metin Ve Konteks: Folklorun Üç Temel Terimi”, Haz. Mehmet Ocal OĞUZ vd., Çev. Metin EKİCİ, Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar I, Geleneksel Yayıncılık, Ankara, 40-53.
• KÖPRÜLÜ, Mehmet Fuat (1980), Türk Edebiyatı Tarihi, Ötüken, İstanbul.
• MUHTAR, İ. (2018), İsa Hüseynov’un (Muganna) Nesrinde Milli Koloritin İnikası, Elm ve Tehsil, Bakı.
• MUGANNA, İsa (2023), GurÜn, Çev. Mustafa ÖĞÜNÇ, Klaros Yayınları, Ankara.
• MUGANNA, İsa (2015), Mahşer, Çev. Zülfiye Elay VELİYEVA, Yurt-Kitap-Yayın, Ankara.
• NEBİYEV, B. (2009a), “Atlantlar Yahud Cefakeşliyin Poeziyası” Haz. Gezenfer PAŞAYEV, Seçilmiş Eserleri C. 5, Çınar-Çap, Bakı, 349-366.
• NEBİYEV, B. (2009b), “Azerbaycan Şeirinin Nesîmî Zirvesi”, Haz. Gezenfer PAŞAYEV, Seçilmiş Eserleri C. 1, Çınar-Çap, Bakı, 344-360.
• ÖGEL, Bahaeddin (2006), Türk Mitolojisi: Kaynakları Ve Açıklamaları İle Destanlar, 2, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 3. Baskı, Ankara.
• PROPP, Vladimir (2001), Masalın Biçimbilimi: Olağanüstü Masalların Yapısı, Çev. Mehmet RIFAT ve Sema RIFAT, Om Yayınevi, 2. Baskı, İstanbul.
• KARAKÖSE, Saadet (2013), “Bir Elif Çekmek: Klâsik Edebiyatımızda Elif”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 2(1), 226.
• SİNİAVSKİ, Andrei (1967), Sosyalist Realizm, Habora Kitabevi Yayınları, İstanbul.
• ŞIHIYEVA, Seadet (2010), “Nesîmî’nin Millî Mensubiyeti Meselesi (Tarihi Ve Çağdaş Bakışlar Açısından Karşılaştırmalı Tahlil)”. Journal of Turkish Research Institute, 15(39), 459–482.
• USULUER, Fatih (2009), Hurufilik: İlk Elden Kaynaklarla Doğuşundan İtibaren, Kabalcı Yayınevi, İstanbul.
• YILMAZ, Salih (2015), “Sovyetler Birliği’nde İdeolojik Bir Araç Olarak Tarihi Roman”. III. Milletlerarası Tarihî Roman ve Romanda Tarih Bilgi Şöleni Bildiriler Kitabı, Konya, 282–292.
• ZELINSKIĬ, Korneliĭ (1978), Sovyet Edebiyatı, Çev. Funda SAVAŞ, Konuk Yayınları, İstanbul.