Gagavuz Bilmecelerinde Kullanılan Kalıplar

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 31, 163 - 188, 19.01.2026

Ahmet Çam

https://doi.org/10.33207/trkede.1767585

Öz

Bilmeceler, dünyadaki toplulukların hemen hemen hepsinin sözlü kültürlerinde örneklerine rastlanan; yapı, tema ve işlev bakımından benzer özelliklere sahip olan kalıp sözlerdir. Kültürel açıdan bilmeceler, toplumun temel taşlarından olan değer ve dinamiklerin belirlenmesinde önemli rol oynar. Bilmecelerin işlevleri kadar bilmecelerin yapısı ve dil bilimsel oluşum biçimleri de oldukça önemlidir. Bu nedenle diğer kalıp sözlerde olduğu gibi bilmecelerde de belirli yapısal kalıplar mevcuttur. Bilmecelerde kullanılan bu kalıplar; giriş kalıpları, bilmeceyi kapsayan kalıplar ve bitiş kalıpları olmak üzere genel itibarıyla üç ana grupta ele alınır. Bu kalıplar bilmecenin akılda kalıcılığını, söz dizimini, anlam ve üslubunu belirlemede önemli rol oynamaktadır. Moldova Cumhuriyeti’nin özerk Gagavuz Yeri bölgesinde toplu; Bulgaristan, Romanya, Rusya, Ukrayna, Yunanistan vd. ülkelerde daha küçük gruplar şeklinde varlıklarını sürdüren Gagavuz Türkleri, Türk dünyasının özgün gruplarından biridir. Gagavuz Türkçesi, Batı Oğuzca içinde yer alır ve günümüzde yok olma tehlikesi altında olan Türk lehçelerinden biridir. Bu çalışmanın amacı, Gagavuz Türklerinden derlenen ve yazıya aktarılan ve farklı kaynaklardan taranan 1079 bilmecede kullanılan kalıpları ortaya koymak ve bunların Türk dünyasındaki diğer bilmecelerle ortak ve farklı yönlerinin mukayese edilmesine olanak sağlamaktır. Çalışmada doküman inceleme yöntemi kullanılmış ve bilmeceler kalıp kullanımları bakımından “giriş kalıpları (iyelik, bulunma, ayrılma kalıpları vd.), bilmeceyi kapsayan kalıplar (zıtlık, şaşırma, benzetme vd.) ve bitiş kalıpları (teşvik, ceza, ödül, ceza vd.)” şeklinde sınıflandırılmıştır. Sonuç bölümünde de Gagavuz bilmecelerinde kullanılan kalıpların işlevselliği, dil ve üslup yönünden etkisi hakkında bir değerlendirme yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Gagavuz Türkçesi , kalıp sözler , Türk bilmeceleri , bilmecelerde yapı , bilmece kalıpları

Patterns Used In Gagauz Riddles

Öz

Riddles are examples of which can be found in the oral cultures of almost all societies in the world; They are formulaic words that have similar characteristics in terms of structure, theme and function. Culturally, riddles play an important role in determining the values and dynamics that are the cornerstones of society. The structure and linguistic formation of riddles are as important as their functions. For this reason, there are certain structural patterns in riddles, as in other formulaic words. These patterns used in riddles; They are generally divided into three main groups: entry patterns, puzzle-containing patterns and ending patterns. These patterns play an important role in determining the memorability, syntax, meaning and style of the riddle. Mass in the autonomous Gagauzia region of the Republic of Moldova; Bulgaria, Romania, Russia, Ukraine, Greece etc. Gagauz Turks, who continue their existence in smaller groups in other countries, are one of the unique groups of the Turkish world. Gagauz Turkish is included in the Western Oghuz language and is one of the Turkish dialects in danger of extinction today. The aim of this study is to reveal the patterns in 1079 riddles compiled from Gagauz Turks and transcribed into the text, and to enable comparison of their common and different aspects with other riddles in the Turkish world. Document review method was used in the study. Patterns in riddles are classified as follows: "Introductory patterns (possessive, locative, ablative patterns, etc.), patterns covering the riddle (contrast, surprise, analogy, etc.) and Ending patterns (incentive, punishment, reward-punishment, etc.)". In the conclusion section, an evaluation was made about the functionality of the patterns used in Gagauz riddles and their effects in terms of language and style.

Anahtar Kelimeler

Gagauz Turkish , formulaic expressions , Turkish riddles , structure in riddles , riddle patterns

Kaynakça

• AÇA, M. (2008), “Halk Şiirinde Tür ve Şekil”, Ed. M. Öcal Oğuz, Türk Halk Edebiyatı El Kitabı, Grafiker Yayınları, Ankara, 185-234.
• AMANJOLOV S., JANYZAKOV T. (1959), Kazaktın Halık Bilmecetarı, Jalın, Almatı.
• ANIKIN, V. P. (1975), On the Origin of Riddles, Ed. Felix J. Oinas and Stephen Soudakoff, The Study of Russian Folklore. The Hague, Paris.
• ARTUN, E. (2004), Türk Halk Edebiyatına Giriş, Kitabevi yayınları, İstanbul.
• BABOGLU N. (2011), Gagauz Folkloru, M. Maruneviç adına Bilim Araştırmaları Merkezi Genel Üüretmek Müdürlüü, Komrat.
• BAŞGÖZ İ. ve TIETZE A. (1999), Türk Halkının Bilmeceleri, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
• ÇAM, A. (2024), Kaşkay Bilmeceleri, Paradigma Akademi Yayınları, Çanakkale.
• ÇELEBİOĞLU, A. ve ÖKSÜZ, Y. Z. (1979), Türk Bilmeceler Hazinesi (TBH), Ülker Yayınevi, İstanbul.
• ELÇİN, Ş. (2004), Halk Edebiyatına Giriş, Akçağ Yayınları, Ankara.
• GEORGES, R. A., & DUNDES, A. (1963). Toward a structural definition of the riddle. Journal of American Folklore, 76 (300), 111–118.
• KARADEMİR, F. (2010), Türk Halk Bilmeceleri (Yapı-Dil-Üslup Özellikleri), Lazer Ofset, Gaziantep.
• KARADEMİR, F. (2007), “Kalıp Kullanımları Bakımından Türk Halk Bilmeceleri”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 7, 2, 103-132.
• KOCA, S. (2011), Gagauz Folkloru (Valkaneş Dialektindä), Gagauziya Bakannık Komiteti, Kişinev.
• MENZ, A. (2022), “Gagavuzcanın Söz Dizimi ve Dil İlişkisi”, Gagavuz Türkçesi Araştırmaları Bilgi Şöleni: (27-29 Aralık 2007) [e-kitap], (Yay. haz.: Mustafa Argunşah, Âdem Terzi, Abdullah Durkun), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 161-168.
• MENZ, A. (2003), “Slav dillerinin Gagauzcaya Etkisi”, Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 24, 23-44.
• ÖZKAN, N. (2024), “Gagavuz Türkçesi Söz varlığının Alofonik Görünümü”, Gagauzca-Rusça-Moldovanca Sözlük’ün 50. Yılına Adanmış “Gagauziya: Dil, istoriya, kultura” adlı Halklararası bilim-praktika konferentiyası bildirileri, Komrat Devlet Üniversitesi Yayınları, Komrat, 8-21.
• ÖZKAN, N. (2017), Gagavuz Edebiyatı, Bilge Kültür Sanat, İstanbul.
• PEPPİCELLO W. J. ve GREEN T. A. (1984), The Language of Riddles New Perspectives, Ohio State University Press, Columbus.
• SAĞLIK ŞAHİN, G. S. (2021), “Gagavuz Bilmeceleri”, Ed. Emine Gürsoy Naskali, Türk Dünyası Bilmeceleri C 2, Kitabevi Yayınları, İstanbul, 571-580.
• SAKAOĞLU, S. (1995), “Azerbaycan ve Anadolu Sahası Bilmecelerinde Görülen Yapı Ortaklıkları Üzerine”, İpek Yolu Uluslararası Halk Edebiyatı Sempozyumu Bildirileri 1-7 Temmuz 1993, Kültür Bakanlığı yayınları, Ankara, 491-499.
• SCOTT, C. T. (1969), “On defining the riddle: The problem of a structural unit”, Genre, 2(2), 129–142.
• TAYLOR A. (1951), English Riddles from Oral Tradition. Berkeley, University of California Press, Los Angeles.
• TEZEL, N. (2004), Türk Halk Bilmeceleri, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul.
• TDK (2025), https://sozluk.gov.tr (Erişim tarihi: 22.09.2025).
• VASİLİOGLU, K. (2002), Masallar, Uygun Sözlär, Bilmeycelär, Ştiinta, Kişinev.