Osmanlı Toplumunda Ramazan Ayı: Müslüman Ailelerin Dini ve Sosyal Yaşamı

This study is the nineteenth it deals with the daily life, religious rituals, cultural practices and social relations of Muslim families living in the Ottoman capital of Istanbul in a multidimensional way. Ramadan was not just a period of worship in Ottoman society; It has also been experienced as a sacred period of time when social solidarity, solidarity, hospitality and cultural vitality reach their peak. Families approached this month with great respect, physical preparations were made at home; cleaning, shopping and kitchen arrangements have become a tradition to welcome the arrival of Ramadan. Food shopping before Ramadan was referred to as “seeing the Ramadan expenses”, and not only the household but also neighbors in need were considered in this process. Iftar tables have become important places where social relations are shaped. While tables catering to different classes were prepared in wealthy mansions, middle-class families continued the iftar tradition within the framework of neighborly relations. At these tables, not only material treats but also spiritual sharing were at the forefront. The installation of mahyas in mosques at night, Karagöz, middle plays, meddah performances and musical conversations in squares emphasized the public aspect of Ramadan.Women actively participated in this process through domestic entertainment, worship, storytelling and entertaining guests. In this context, Ramadan served as an expression of a collective cultural and social way of life in the Ottoman Empire, going beyond individual acts of worship. The study makes use of memoirs, archival documents, travelogues and periodicals of the period. It aims to analyze in detail the Ramadan experience of Muslim families in Istanbul the nineteenth century. Thus, an important dimension of Ottoman daily life is made visible in a historical-cultural context.

Bu çalışma, XIX. yüzyıl Osmanlı başkenti İstanbul’unda yaşayan Müslüman ailelerin Ramazan ayına özgü gündelik yaşamlarını, dinî ritüellerini, kültürel alışkanlıklarını ve sosyal ilişkilerini çok boyutlu olarak ele almaktadır.Ramazan, Osmanlı toplumunda yalnızca bir ibadet dönemi değil; aynı zamanda toplumsal dayanışmanın, yardımlaşmanın, misafirperverliğin ve kültürel canlılığın zirveye ulaştığı kutsal bir zaman dilimi olarak kabul edilmiştir.Aileler bu aya büyük bir saygıyla yaklaşmış, evlerde fizikî hazırlıklar yapılmış; temizlik, alışveriş ve mutfak düzenlemeleri Ramazan’ın gelişini karşılamaya yönelik bir gelenek haline gelmiştir.Ramazan öncesinde yapılan gıda alışverişi, “Ramazan masrafı görmek” şeklinde adlandırılmış, bu süreçte yalnızca ev halkı değil, ihtiyaç sahibi komşular da düşünülmüştür.İftar sofraları, toplumsal ilişkilerin şekillendiği önemli mekânlar haline gelmiştir.Zengin konaklarda farklı sınıflara hitap eden sofralar hazırlanırken, orta halli aileler de komşuluk ilişkileri çerçevesinde iftar geleneğini sürdürmüştür.Bu sofralarda sadece maddi ikram değil, manevi paylaşım da ön planda olmuştur.Geceleri camilerde mahyaların kurulması, meydanlarda Karagöz, ortaoyunu, meddah gösterileri ve müzikli sohbetlerin yapılması, Ramazan’ın kamusal yönünü öne çıkarmıştır. Kadınlar ise ev içi eğlenceler, ibadetler, masal anlatımları ve misafir ağırlama ile bu sürece aktif biçimde katılmışlardır. Bu bağlamda Ramazan, Osmanlı toplumunda bireysel ibadetlerin ötesinde toplumsal bir kültürel ve sosyal yaşantının ifadesi olmuştur. Çalışma, hatıratlar, arşiv belgeleri, seyahatnameler ve dönemin dergilerinden yararlanarak, XIX. yüzyıl İstanbul’undaki Müslüman ailelerin Ramazan deneyimini ayrıntılı biçimde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Böylece Osmanlı gündelik yaşamının önemli bir boyutu tarihsel-kültürel bağlamda görünür kılınmaktadır.