Evaluation of “De/Da Strengthening Postposition” in Turkey Turkish in Terms of Functional Grammar

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 31, 219 - 241, 19.01.2026

Serap Bozkurt Güvenek

https://doi.org/10.33207/trkede.1789247

Öz

In order for the systemic progression of language, which develops with human beings, feeds culture, and consists of oral and written indicators, to be correct and consequently to be deciphered correctly, language rules need to be reconsidered and examined under the roof of functionality. From this point of view, the aim of this study, which focuses on the “dA strengthening preposition” and touches upon the necessity of operating functional grammar in this particular subject, is to emphasize that language is not a system that can be carried out with rules that are memorized and where form and meaning are not integrated. The study consists of three main chapters. The first section is titled “Synchrony, Diachrony and Layers of Meaning”. Under this heading, it is stated how important the combination of structure and function is in the development of language as a living language, how important the combination of structure and function is when it is followed and deciphered by the user, that language does not progress with the reflexes of formation and that the rules and operating features that evolve naturally according to changing conditions should be separated from each other, and the reality of how meaning feeds functional description is mentioned. Under the heading “Functional Criteria”, which explains that functionality progresses with certain criteria, the concepts of morphological, valence, semantic and syntactic criteria are examined; the idea that language rules should not be handled with only one criterion in order for functionality to exist is underlined. In the third section titled “What is a Connecting Phrase and a Postposition? Is dA Written Separately a Connecting Phrase?”, it was first tried to reach the conclusion whether the linguistic unit in focus was a connecting phrase or a preposition, and in the light of the morphosyntactic analysis, examples and scientific witnesses, it was concluded that it was a strengthening preposition. Again, by starting from the special case of “dA strengthening postposition” and reflecting on the whole, it is tried to show how difficult it is for the teacher and the learner in grammar teaching where functionality is not applied - by giving examples from university entrance exams and preparation books. In the “Conclusion” section, it is stated that the layer that should not be ignored in every act of concretization while reflecting the reality of the world to the reality of language is “meaning”, that language is not a string that can be executed by rote, but a string that progresses with structure and function, and that every change-transformation and development should be re-evaluated from a co-processive point of view.

Anahtar Kelimeler

Synchrony , Diachrony , Meaning , Functional Grammar , Postposition of Strengthening.

Türkiye Türkçesinde “dA Kuvvetlendirme İlgeci”nin İşlevsel Dil Bilgisi Açısından Değerlendirilmesi

Öz

İnsanla gelişen, kültürü besleyen, sözlü ve yazılı göstergelerden oluşan dilin sistemsel ilerleyişinin doğru bir şekilde gerçekleşebilmesi ve bunun neticesinde doğru çözümlenebilmesi için işlevsellik çatısı altında dil kurallarının tekrar ele alınması ve incelenmesi gerekmektedir. Bu bakış açısıyla “dA kuvvetlendirme ilgeci”ne odaklanmış ve bu konu özelinde işlevsel dil bilgisinin işletilme gerekliliğine değinen bu çalışmanın amacı dilin ezberlenen, biçim ile anlamın bütünleşmediği kurallar ile yürütülebilecek bir sistem olmadığı konusunu vurgulamaktır. Çalışma üç ana başlıktan oluşmaktadır. İlk bölümün adı “Eşsürem-Artsürem ve Anlam Katmanları”dır. Bu başlık altında, dilin canlı olarak gelişimi, kullanıcı tarafından takip ve deşifre edilirken yapı ve işlevin birleşiminin ne denli önemli olduğu, dilin oluşum refleksleri ile ilerlemediği ve doğal olarak değişen şartlara göre evrimleşen kurallarının ve işletilme özelliklerinin birbirinden ayrılması gerektiği dile getirilmiş ve anlamın işlevsel betimlemeyi ne denli beslediği gerçekliğine değinilmiştir. İşlevselliğin belli ölçütler ile ilerlediğini anlatan “İşlevsel Ölçütler” başlığında ise biçimbilimsel, değerbilimsel, anlambilimsel ve söz dizimsel ölçüt kavramlarına bakılmış; işlevselliğin var olabilmesi için sadece bir ölçüt ile dil kurallarının ele alınmaması gerektiği düşüncesinin altı çizilmiştir. “dA kuvvetlendirme ilgeci”nin işlevsel bir bakış açısıyla ele alındığı “Bağlama Öbeği ve İlgeç Nedir? Ayrı Yazılan dA Bağlama Öbeği Midir?” adlı üçüncü başlıkta odak noktasına alınan dil ulamının önce bağlama öbeği mi yoksa ilgeç mi olduğu kanısına varılmaya çalışılmış, yapılan biçimsözdizimsel çözümlemeler, örnekler ve bilimsel tanıklar ışığında kuvvetlendirme ilgeci olduğu kararına varılmıştır. Yine “dA kuvetlendirme ilgeci” özelinden yola çıkılıp genele bir yansıtma yapılarak işlevselliğin uygulanmadığı dil bilgisi öğretiminde -üniversite alım sınavlarından ve hazırlık kitaplarından örnekler verilerek- dili öğretenin ve öğrenenin ne denli zorlandığı gösterilmeye çalışılmıştır. “Sonuç” bölümünde ise dünya gerçekliğinin dil gerçekliğine yansıtılırken yapılan her somutlama eyleminde göz ardı edilmemesi gereken katmanın “anlam” olduğu, dilin ezbere yürütülebilecek bir dizgeden ziyade yapı ve işlev ile ilerleyen, her değişim-dönüşüm ve gelişiminin eşsüremli bir bakış açısıyla tekrar değerlendirilmesi gereken bir dizge olduğu kanaatine ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Eşsürem , Artsürem , Anlam , İşlevsel Dil Bilgisi , Kuvvetlendirme İlgeci.

Kaynakça

• BARTHES, Roland (1993), Göstergebilimsel Serüven, Çev. Mehmet Rifat ve Sema Rifat, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
• BENZER, Ahmet (2008), “Türkçede Adlandırma ve Sınıflama Sorunu Üzerine Örnek Bir Çalışma”, Ed. Neslihan Kansu Yetkiner ve Derya Duman, Çeviribilim, Dilbilim ve Dil Eğitimi Araştırmaları, İzmir Ekonomi Üniversitesi Yayınları, İzmir, 378-388.
• BOZ, Erdoğan (2018), “Sözlükler İçin Yeni Bir Dilbilgisel Bilgi Önerisi: İlgeçlerin Atadıkları Biçimbirimler”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7.2, 749-758.
• BUTLER, Christopher S. (2003), Structure and Function: A Guide to Three Major Structural-Functional Theories, John Benjamins, Amsterdam.
• COSERIU, Eugenio (1975), Synchronie, Diachronie und Geschichte: Das Problem des Sprachwandels, Wilhelm Fink Verlag, München.
• DELEN KARAAĞAÇ, Nurcan (2009), “İşlevsel Dilbilim”, İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 37.37, 35-42.
• EKER, Süer (2002), Çağdaş Türk Dili, Grafiker Yayınları, İstanbul.
• ERGİN, Muharrem (2013), Türk Dil Bilgisi, Bayrak Yayınları, İstanbul.
• HACIEMİNOĞLU, Necmettin (1968), “da/de Edatı Üzerine”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 16, 81-100.
• HACIEMİNOĞLU, Necmettin (2015), Türk Dilinde Edatlar, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul.
• HALLIDAY, Michael Alexander Kirkwood (1994), An Introduction to Functional Grammar, Edward Arnold, London.
• HASAN, Ruqaiya (2009), Semantic Variation: Meaning in Society and in Socaolinguistics, Equinox, London.
• JAKOBSON, Roman (1971), Selected Writings II: Word and Language, The Hague Mouton, Paris.
• KARAAĞAÇ, Günay (2009), “Edat Üzerine Düşünceler”, Gazi Türkiyat Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 1.5, 157-169.
• KARADÜZ, Ednan (2004), “Çift Eklemli Dil Olgusu”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 25, 15-26.
• KARAHAN, Leyla (2007), “Sonra, Önce Kelimelerinin Edat Kategorisi İçindeki Durumu”, Dil Araştırmaları Dergisi, 1.1, 39-48.
• KORKMAZ, Zeynep (2009), Türkiye Türkçesi Grameri-Şekil Bilgisi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
• MARTINET, André (1998), İşlevsel Genel Dilbilim, Çev. Berke Vardar, Multilingual Yayınları, İstanbul.
• NALBANT, Mehmet Vefa (2012), “üçün ve için Edatları Üzerine Yeni Bir Değerlendirme”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 2, 87-94.
• ÖNER, Mustafa (2018), “Türkçede Eş Sesli Son Çekim Edatı Bile ve Kuvvetlendirme Edatı Bile”, Dil Araştırmaları, 12.13, 7-21.
• SARICA, Mustafa ve SARICA, Nurten (2021), Göstergebilim Anlama Yolculuk, Çizgi Yayıncılık, İstanbul.
• SAUSSURE, Ferdinand de (2001), Genel Dilbilim Dersleri, Çev. Berke Vardar, Multilingual Yayınları, İstanbul.
• ŞİMŞEK, Rasim (1987), Örneklerle Türkçe Söz Dizimi, Kuzey Matbaacılık, Trabzon.
• TANPINAR, Ahmet Hamdi (2007), Mahur Beste, Dergâh Yayınları, İstanbul.
• TÖREN, Hatice (2002), “Sona Gelen Edatlarla Teşkil Edilen Bir Kelime Grubu: Kuvvetlendirme Grubu”, İlmî Araştırmalar, 13, 175-182.
• Millî Eğitim Bakanlığı Özel EKPSS, (2024, 11 Ağustos), Erişim Adresi: https://orgm.meb.gov.tr/ekpssmebozel/edatbaglacunlem.html
• Millî Eğitim Bakanlığı Özel EKPSS, (2024, 13 Ağustos), Erişim Adresi: https://orgm.meb.gov.tr/ekpssmebozel/edatbaglacunlem.html
• Millî Eğitim Bakanlığı Özel EKPSS, (2024, 13 Ağustos), Erişim Adresi: https://orgm.meb.gov.tr/ekpssmebozel/edatbaglacunlem.html
• ÖSYM (2024, 10 Ağustos), Erişim Adresi: https://dokuman.osym.gov.tr/pdfdokuman/2013/OSYS/24.03.2013%20YGS.pdf
• ÖSYM (2024, 10 Ağustos), Erişim Adresi: https://dokuman.osym.gov.tr/pdfdokuman/2013/OSYS/24.03.2013%20YGS.pdf
• ÖSYM (2024, 10 Ağustos), Erişim Adresi: https://dokuman.osym.gov.tr/pdfdokuman/2018/YKS/TYT_01072018.pdf
• ÖSYM (2024, 10 Ağustos), Erişim Adresi: https://dokuman.osym.gov.tr/pdfdokuman/2019/YKS/TSK/tyt_yks_2019_web.pdf
• TDK (2024, 11 Ağustos), “Bağlaç”, https://sozluk.gov.tr.