Word Making Through Phono-semantic Transfiguration and Examples from Iraqi Turkman Dialects

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 31, 355 - 378, 19.01.2026

Önder Saatçi

https://doi.org/10.33207/trkede.1792866

https://izlik.org/JA37SK44TB

Öz

Words in Iraqi Turkman dialects are formed in various ways. One of these ways is phono-semantic metamorphosis. In our article, firstly, the ways of word formation in Turkish are listed without going into details, these are briefly explained and exemplified, then phono-semantic metamorphosis is defined and what is written about it in the literature is mentioned. In the study, the examples in Iraqi Turkman dialects are listed and how phono-semantic metamorphosis occurs in various examples are explained. The aim of the study, which was carried out by scanning, diachronic and synchronic comparison methods, is to determine the ways in which the vocabulary of Iraqi Turkman dialects is formed and the place of the words made in this way in the large vocabulary of Turkish, to contribute to etymological studies and to develop ideas about the mechanism of word production before the written period of Turkish. In the study, it was seen that Turkish and loanwords were formed in this way, and it was also emphasised that phono-semantic metamorphosis is one of the ways of word formation in Turkish and should be included in related studies.

Anahtar Kelimeler

Turkish language , Iraqi Turkman dialects , phono-semantic transfiguration , dialect , word making

Fono-Semantik Başkalaşma Yoluyla Kelime Yapma Ve Irak Türkmen Ağızlarından Örnekler

https://izlik.org/JA37SK44TB

Öz

Irak Türkmen ağızlarındaki kelimeler pek çok yolla teşkil edilmiştir. Bu yollardan biri de fono-semantik başkalaşma yoludur. Çalışmada önce Türkçedeki kelime yapma yolları ayrıntılara girilmeden sıralanmış, bunlar hakkında kısaca açıklama yapılmış, bunlara bazı örnekler verilmiş, sonra da fono-semantik başkalaşma olayı tanımlanarak literatürde bununla ilgili yazılanlara ana hatlarıyla değinilmiştir. Çalışmada Irak Türkmen ağızlarındaki örneklerin sıralanması ve fono-semantik başkalaşmanın çeşitli örneklerde nasıl meydana geldiği anlatılmıştır. Tarama yöntemi, art zamanlı ve eş zamanlı karşılaştırma yöntemleriyle gerçekleştirilen çalışmanın amacı, Irak Türkmen ağızlarındaki kelime hazinesinin ne yollarla ortaya çıktığını ve bu yolla -fono-semantik başkalaşma- yapılmış kelimelerin, Türkçenin çok geniş olan kelime hazinesi içindeki yerini belirlemek, etimoloji çalışmalarına katkıda bulunmak ve Türkçenin yazılı döneminden önceki kelime üretme mekanizmasına dair düşünceler geliştirmektir. Çalışmada Irak Türkmen ağızlarında, bu yolla, pek çok Türkçe ve alıntı kelimenin oluşturulduğu görülmüş, ayrıca fono-semantik başkalaşmanın Türkçedeki kelime yapma yollarından biri olduğu gerçeği ortaya çıkarılmıştır. Bundan sonra dil bilgisi çalışmalarında kelime yapma yollarına ve bu arada fono-semantik başkalaşma yoluna daha fazla yer verilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Türk dili , Irak Türkmen ağızları , fono-semantik başkalaşma , lehçe , kelime yapma

Etik Beyan

Etik Beyan yüklenmiştir.

Destekleyen Kurum

Yoktur.

Teşekkür

Derginin çıkarılmasında emeği geçenlere teşekkürler

Kaynakça

• AKALIN, Ş. Halûk (2014), “Türkçede Söz Yapımı Yolları ve Sözlükselleşme”, XI. Millî Türkoloji Kongresi Bildirileri, 11-13 Kasım 2014.: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, İstanbul, 831-841.
• AKKOYUNLU, Ziyat (2003). “Kerkük ve Musul Folklorundan Tendür (Tandır)”, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, LXXXV. 615, 289-297.
• AKSAN, Doğan (1998), Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim, TDK Yayınları, 1. Baskı, Ankara.
• ALİBEKİROĞLU, Sertan (2017). “Türkçede Sözcük Türetme Yolları”. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, XVI. 1, 35-46.
• ARGUNŞAH, Mustafa (2014), Çağatay Türkçesi, Kesit Yayınları, İstanbul.
• ARSLAN EROL, Hülya (2014). Eski Türkçeden Eski Anadolu Türkçesine Anlam Değişmeleri, TDK Yayınları, 1. Baskı, Ankara.
• BAYATLI, H. Kemal (1996), Irak Türkmen Türkçesi, TDK Yayınları, 1. Baskı, Ankara.
• CLAUSON, S. Gerard (1972), An Etimological Dictionary of Pre-Therteenth Century Turkish, Oxford: The Clarendon Press, London.
• ÇOLAKOĞLU, Rıza (2017), Telâfer Folkloru, Kerkük Vakfı Yayınları, 1. Baskı, İstanbul.
• DEMİRCİ, Kerim (2014), Türkoloji İçin Dilbilim, Anı Yayınları, Ankara.
• DİLÇİN, Cem (2013), Yeni Tarama Sözlüğü, TDK Yayınları, Ankara.
• EKER, Süer (2002). Çağdaş Türk Dili, Grafiker Yayınları, Ankara.
• ERCİLASUN, A. Bican. ve Akkoyunlu, Z. (2015), Kâşgarlı Mahmud Divanu Lugâti’t-Türk, TDK Yayınları, Ankara.
• EREN, Hasan (1999), Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Bizim Büro Basımevi, 1. Baskı, Ankara.
• ERGİN, Muharrem (1991), Dede Korkut Kitabı-2 (İndeks-Gramer), TDK Yayınları, 1. Baskı, Ankara.
• GÜLENSOY, Tuncer (2007), Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü, TDK Yayınları, 1. Baskı, Ankara.
• HASAN, L. Rauf (2013),المعجم للكلمات و المصطلحات العراقية , Dubai.
• HAZAR, Mehmet (2015). “Türkçede Fono-Semantik ve Morfo-Semantik Yolla Sözcük Türetme”. International Journal of Languages Education and Teaching, 1648-1669.
• HÜRMÜZLÜ, Habib (2003), Kerkük Türkçesi Sözlüğü, Kerkük Vakfı Yayınları, 1. Baskı, İstanbul.
• HÜRMÜZLÜ, Habib (2013), Irak Türkmen Türkçesi Sözlüğü, Türkmeneli İşbirliği ve Kültür Vakfı Yayınları, 2. Baskı, Kerkük.
• KANAR, Mehmet (2010), Kanar Farsça-Türkçe Sözlük, Say Yayınları, 2. Baskı, İstanbul.
• KARA, Mehmet (2011), Ayrı Düşmüş Kelimeler, Kesit Yayınları, 2. Baskı, İstanbul.
• KARAAĞAÇ, Günay (2008), Türkçe Verintiler Sözlüğü, TDK Yayınları, Ankara.
• KARAAĞAÇ, Günay (2012), Türkçenin Dil Bilgisi, Akçağ Yayınları, 1. Baskı, Ankara.
• KARAAĞAÇ, Günay (2024). Türkçenin Kökteşler Sözlüğü-2, Akçağ Yayınları, 1. Baskı, Ankara.
• KASAP, E. Ahmet (2024), Türkmanca Sözlükler Altunköprü’de Türkman Şivesi, Ruey Baskı ve Yayıncılık, Kerkük.
• KORKMAZ, Feryal (2023), Batı Türkçesinde Tür Değiştirme, Paradigma Akademi Yayınları, 1. Baskı, Çanakkale.
• MUTÇALI, Serdar (1995). المعجم العربي الحديث Arapça-Türkçe Sözlük, Dağarcık Yayınları, 1. Baskı, İstanbul.
• MUTÇALI, Serdar (2012), Türkçe-Arapça Sözlük, Dağarcık Yayınları, 1. Baskı, İstanbul.
• NİŞANYAN, Sevan (2012), Sözlerin Soyağacı Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü, Everest Yayınları, 3. Baskı, İstanbul.
• SAATÇİ, Önder (2018). “Fono-semantik Ayrılaşma/Arkaiklik Bağlamında Irak Türkmen Ağızlarında: Acı(U)ġ, ‘Ecci, ‘Eccüg(k)”. Diyalektolog Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi, Kış, 65-76.
• SAATÇİ, Önder (2020a), Dilde Arkaiklik Olgusu ve Irak Türkmen Ağızlarındaki Dil Unsurlarının Arkaiklik Bağlamında İncelenmesi, Doktora Tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Aydın.
• SAATÇİ, Önder (2020b,). “Irak Türkmen Ağızlarındaki Bazı Çocuk Dili Kelimelerinin Arkaikliği Üzerine”, 13. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Kongresi Tam Metinleri 6-8 Kasım 2020, Yakup Civelek-Said Assil, Recent Academic Studies Publishing, Rize, 1144-1155.
• ŞEMSEDDİN SAMİ (2012), Kâmus-ı Türkî, Kapı Yayınları, Balıkesir.
• TERZİBAŞI, Ata. (2011), Kerkük Ağzı Türkmanca Sözlük-1. Endülüs Basımevi, 1. Baskı, Kerkük.
• TERZİBAŞI, Ata (2013), Kerkük Ağzı Türkmanca Sözlük-2, Endülüs Basımevi, 1. Baskı, Kerkük.
• UÇAR, Erdem ve YENER, M. Levent (2012). “Eski Türkçede İlk Hecedeki Yuvarlak Ünlüler Meselesi ve Divanu Lugat-it Türk”, Zeitschrift für die Welt der Türken (Journal of World of Turks), IV, 2, 203-212.
• ULUHAN BEŞİRLİ, Çoban (2022), Divanu Lugati’t-Türk’ten Kerkük Türkçesine, Belgeler ve Kitapevi 1. Baskı, Bağdat.
• YENER, M. Levent (2023), Sözcük Bilimi (Türkiye Türkçesinden Örneklerle), Ihlamur İstanbul , 1. Baskı, Akademi Yayınları.
• Farsça <> Türkçe Sözlük - دیکشنری فارسی به ترکی (Erişim Tarihi: 06.05.2025)