Âlim ve Şâir Bir Kadı: Esîrîzâde Abdülbâkî Efendi ve Biyografisi

In Classical Turkish literature, information about poets and men of letters largely relies on biographical and bibliographical sources; however, the data provided on certain figures in these sources are quite limited. One such figure is Esîrîzâde Abdülbâkî Efendi. Although several studies on the author’s biography exist in the literature, the information presented in these works remains insufficient. New data obtained from biographical and bibliographical sources, the author’s extant works, archival documents, and other relevant materials necessitate a critical reevaluation of certain assumptions in the existing literature and call for the construction of a more comprehensive and holistic biography of the author. Within this framework, the present study examines, through a holistic approach, the available information concerning Esîrîzâde Abdülbâkî Efendi’s life as well as his scholarly and literary personality. It also presents detailed information on his works, including a previously unknown personal miscellany (mecmua) and Esâsü’l-Muʿtekadât fî Havâʾici’l-Mü’mini ve’l-Mü’minât, a work whose existence was known but whose manuscript had not been identified until now. Moreover, it has been demonstrated that the widely accepted view identifying Esîrîzâde Abdülbâkî Efendi as the son of Shaykh al-Islam Esîrî Mehmed Efendi is problematic, as it relies solely on nineteenth-century biographical sources and is not supported by earlier evidence; furthermore, strong indications have been identified suggesting that the two individuals named Esîrîzâde Abdülbâkî, treated in the literature as distinct persons, are in fact the same individual.

Klasik Türk edebiyatında şair ve edipler hakkındaki bilgiler büyük ölçüde biyografik ve bibliyografik kaynaklara dayanmakla birlikte bu kaynaklarda bazı isimler hakkında sunulan veriler oldukça sınırlıdır. Bu isimlerden biri de Esîrîzâde Abdülbâkî Efendi’dir. Müellifin biyografisine dair literatürde bazı çalışmalar bulunmakla birlikte bu çalışmalardaki bilgilerin yetersiz kaldığı görülmektedir. Biyografik ve bibliyografik kaynaklar, müellifin tespit edilebilen eserleri, arşiv belgeleri ve diğer ilgili kaynaklardan elde edilen yeni veriler, müellife dair literatürdeki bazı ön kabullerin eleştirel bir bakışla yeniden değerlendirilmesini ve kendisinin daha kapsamlı ve bütüncül bir biyografisinin inşa edilmesini gerekli kılmaktadır. Bu kapsamda çalışmada, Esîrîzâde Abdülbâkî Efendi’nin hayatı ile ilmî ve edebî kişiliğine dair tespit edilen bilgiler bütüncül bir yaklaşımla ele alınmış; müellifin şimdiye kadar bilinmeyen şahsi bir mecmuası ile varlığı bilinmekle birlikte daha önce nüshası tespit edilememiş olan Esâsü’l-Muʿtekadât fî Havâʾici’l-Mü’mini ve’l-Mü’minât adlı eseri de dâhil olmak üzere eserlerine ilişkin ayrıntılı bilgiler sunulmuştur. Ayrıca, Esîrîzâde Abdülbâkî Efendi’nin Şeyhülislâm Esîrî Mehmed Efendi’nin oğlu olduğu yönündeki yaygın kabulün yalnızca 19. yüzyıl biyografi kaynaklarına dayanması ve daha erken tarihli kaynaklarla desteklenmemesi nedeniyle problemli olduğu ortaya konulmuş; literatürde farklı şahıslar olarak değerlendirilen iki Esîrîzâde Abdülbâkî’nin gerçekte aynı kişi olduğuna işaret eden güçlü karineler tespit edilmiştir.