Türkiye’nin Toplumsal Dönüşümünde Türk Popüler Müzik Estetiği (1960-2000)

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1, 1 - 17, 27.02.2026

Alaattin Canbay

https://doi.org/10.31454/troyacademy.1465356

https://izlik.org/JA84ZR44SK

Öz

Bu çalışma, Türkiye'nin 1960-2000 yılları arasındaki müzikal beğeniye yönelik estetik yargı dönüşümünü sosyo-kültürel ve tarihsel değişim temelinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu dönem; yoğun iç göç, hızlı kentleşme, 1980'ler sonrası ekonomik serbestleşme ve küresel medya araçlarındaki gelişim ile öne çıkmaktadır. Araştırmanın temel amacı, bu makro düzeydeki toplumsal değişimlerin, kültürel alanda nasıl somutlaştığı ve toplumsal değişimlerin bir yansıması olarak Türk popüler müzik kültüründeki estetik yargıların, müzikal beğeni kalıplarının ve üretim pratiklerinin nasıl dönüştüğünü incelemektedir. Çalışma, 1960-2000 dönemi Türk popüler müzik kültürünün, küresel kültür endüstrisinin standartlaşma ve ticarileşme (metalaşma) dinamikleriyle paralellik gösterdiğini ortaya koymaktadır.
Çalışmada, betimsel ve tarihsel analiz yöntemi kullanılmıştır. Değişimin ve estetik yöndeki gelişimin tarihsel sürekliliğini anlamak için, Cumhuriyet'in kuruluşundan araştırma döneminin sonuna kadar uygulanan ulusal müzik politikaları bağlamsal olarak incelenmiştir. Popüler müziğin endüstrileşme süreci, Frankfurt Okulu'nun "Kültür Endüstrisi" eleştirisi teorik çerçevesinde, müziğin metalaşması bağlamında değerlendirilmiştir.
Araştırma sonucunda, 1960'lardan itibaren müziğin hızla endüstriyel bir tüketim aracına dönüştüğü ve bu sürecin toplumun estetik değerlerindeki değişimlerle doğrudan ilişkili olduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte küresel popüler müzik formatları ve endüstriyel araçlar, Türkiye'ye özgü yerel estetik unsurlarla iç-içe geçmeye, bütünleşmeye gitmiştir. Halk müziğinin makamsal yapıları, lirik temaları ve tınısal özellikleri, popüler müzik üretimlerine nüfuz ederek "kendine özgü" melez sayılabilecek ara bir türde müzikal estetik yaratmış ve sonucunda da Türkiye’deki popüler müzik beğenisi, küresel akımlarla yerel kültürel kodların dinamik bir etkileşimi sonucu oluşan yapı oluşturmuştur.

Anahtar Kelimeler

Popüler Kültür , Popüler Müzik , Estetik Algı , Estetik Beğeni , Müzik Estetiği

Kaynakça

• Adorno, T. W., & Horkheimer, M. (2014). Aydınlanmanın Diyalektiği Felsefi Fragmanlar (N. Ülner & E. Ö. Karadoğan, Çev.). Kabalcı Yayıncılık.
• Akduman, A. (2011). Türkiye'de Toplumsal Yapının Değişim Süreci ve Müzik Endüstrisi (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Akkaş, S. (2015). Türkiye’de Cumhuriyet Dönemi Kültür ve Müzik Politikaları (1923-2000). Sonçağ Yay.
• Bayar, Ö. (2019). Meta Estetiğinden Pazarlama Estetiğine: Reklamlarda Sunulan Estetik Duygusunun Meta Fetişizmi Üzerindeki Rolü (Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Bengü, D. (2007). Türkiye'de Popüler Müziğin Gelişimi ve Toplumsal Etkileri (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Can, M. (2011). Anadolu Pop: 1970’lerde Türkiye’de Toplumsal Hareketler ve Müzik. İstanbul: Epsilon Yayınevi.
• Canbay, A. (2013). Müzik Kültürü. A. Canbay & Z. Nacakçı (Ed.), Müzik Estetiği (ss. 232-270). Pegem Yayıncılık.
• Canbay, A. (2013). Müzik Kültürü. A. Canbay & Z. Nacakçı (Ed.), Türkiye'deki Müzik Türleri ve Gelişimi (ss. 199-226). Pegem Akademi.
• Canbay,A.& Çolak, V. (2009). İdol Kavramının Türk Popüler Müziğindeki Yansıması. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. Sayı: 16 Kış, ss.83-95
• Dilmener, N. (2003). Bak Bir Varmış Bir Yokmuş. İletişim Yay.
• Dilmener, N. (2003). Hür Doğdum Hür Yaşarım: Cem Karaca Biyografisi. Everest Yay.
• Doğan, E., & Dönmez Mustan, B. (2016). Türkiye'de Altmış Sekiz Kuşağı Dünya Algısının Müziğe Yansıması. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, (2), 45-75.
• Erdoğan, H. A. (2020). Kitle İletişim Araçları Fonksiyonları ve Televizyonun Görünmeyen Yüzü. Kesit Akademi Dergisi (23), 96-109. https://doi.org/10.29228/kesit.43000
• Erol, A. (2009). Popüler Müziği Anlamak. Bağlam Yay.
• Frith, S. (1996). Music and Identity. In S. Hall & P. Du Gay (Eds.), Questions of Cultural Identity (pp. 108–127). Sage Publications, Inc.
• Giddens, A. (2019). Sosyoloji Başlangıç Okumaları (G. Altaylar, Çev.). Say Yay.
• Gökalp, Z. (2014). Türkçülüğün Esasları. Ötüken Yay.
• Gürbilek, N. (2020). Vitrinde Yaşamak, Metis Yay.
• Güngör, N. (1990). Arabesk-Sosyokültürel Açıdan Arabesk Müzik. Bilgi Yay.
• Güvenç, B. (1999). İnsan ve Kültür. Remzi Kitabevi
• İlyasoğlu, E. (2009). Zaman İçinde Müzik. Remzi Kitabevi
• Kagan, M. (1993). Estetik ve Sanat Dersleri. (A. Çalışlar, Çev.) İmge Kitabevi
• Kogacıoğlu, D. (2003). The 1990s: The ‘Excess’ of Identity and the ‘Pop’ Explosion. South Atlantic Quarterly, 102(2-3), 455-472.
• Kaynar, M.K. (Ed). (2024). Türkiye’nin 1960’lı Yılları. İletişim Yayınları
• Kaynar, M.K. (Ed). (2024). Türkiye’nin 1970’lı Yılları. İletişim Yayınları
• Kaynar, M.K. (Ed). (2024). Türkiye’nin 1980’lı Yılları. İletişim Yayınları
• Lull,J. (2000) Popüler Müzik ve İletişim. (T.İblağ, Çev.) Çiviyazıları
• Marcus, G. (1993). Elvis Presley, Bir Kültürel Takıntının Güncesi. (İ.Hızlı, Çev.) Korsan Yay.
• McGregor, C. (2000). Pop Kültür Oluyor (G. Özferendeci, Çev.) Çiviyazıları
• McRobbie, A. (1999) Postmodernizm ve Popüler Kültür. (A.Özdek, Çev.) Sarmal Yay.
• Meriç, M. (2014). Pop Dedik: Türk Pop Müzik Tarihi. İstanbul: İletişim Yay.
• Meriç, M. (2021). Taksav Müzik Söyleşileri: Türkiye'de Protest Müziğin Yolculuğu. Toplumsal Araştırmalar Kültür ve Sanat İçin Vakıf. Erişim adresi: https://www.youtube.com/watch?v=kzh-Ie_ruFA.
• Otar, G. (2012). Batılılaşma Dönemi Türk Müziğinde Bir Popüler Müzik Türü Olarak 'Hafif Müzik' (Doktora tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Özbek, M. (2006). Popüler Kültür ve Orhan Gencebay Arabeski. İletişim Yay.
• Öztürk, Ş. (2019). Theodor W. Adorno Müzik Yazıları (Hazırlayan ve Çev.) YKY Yay.
• Sayın, G. (2006). Bir Popüler Kültür Ürünü Olarak Türk Pop Müzik Videolarının Anlatı ve Biçimsel Özellikleri (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Solmaz, M. (1996). Türkiye'de Pop Müzik. Pan Yay.
• Stokes, M. (1992). The Arabesk Debate: Music and Musicians in Modern Turkey. Oxford: Oxford University Press.
• Stokes, M. (2010). The Republic of Love: Cultural Intimacy in Turkish Popular Music. Chicago: University of Chicago Press.
• Tekelioğlu, O. (1996). The rise of a new cultural establishment: The 'music-video-pop-football' complex in Turkey. New Perspectives on Turkey, 15, 93-113.
• Tireli, M. (2011). Bir Metamorfoz Hikâyesi: Türkiye’de Popüler Müzik. İstanbul: Yitik Ülke Yay.
• Uluskan, S. B. (2022). Alaturka Musiki Yasağı Akabinde Düzenlenen İlk Ulusal Müzik Yarışması (1 Ocak-15 Mayıs 1935). Atatürk Yolu Dergisi, (71), 43-67.
• Wicke, P. (2006). Mozart’tan Madonna’ya. Yapı Kredi Yay.
• Yıldırım, M. (2018). Türkiye'de 1960'larda Müzik Alanı ve Protest Müziğin İlk Nüveleri: Anadolu Pop Akımı. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 38(2), 257-276.
• Yılmaz, Ö. (2017). Batı'daki Popüler Kültür Tartışmalarının Türkiye'deki Müzik Sosyolojisi Çalışmalarına Etkisi: Bir Literatür Sınıflandırma Denemesi (Yüksek Lisans Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.