Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nden Bir Grup Kürevî-Konik Kap

Mustafa Fuat Küçüktaş

doi:10.31454/troyacademy.1653579

Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nden Bir Grup Kürevî-Konik Kap

Öz

Konik-sivri dipleri, küresel gövdeleri, dar ağız deliği çapları, yüksek sıcaklıklarda pişirilen oldukça dayanıklı hamurları ve kalın cidarları ile karakterize olan kürevî-konik kaplar Mısır’dan Orta Asya’ya, Doğu Avrupa’dan Akdeniz’e kadar farklı arkeolojik kontekstlerde ele geçirilmiştir. Bu çalışmada Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nde bulunan ve ilk defa bilim dünyası ile paylaşılacak olan 33 adet kürevî-konik kap incelenmiş, fotoğraf çekimleri, çizimleri yapılarak kataloglamıştır. Bu kapların Müze envanter kayıtlarına göre Tel-Halef ve Halep’ten geldikleri tespit edilmiştir. Kapların literatürdeki diğer örneklerle yapılan stil kritiği ve analojik tetkikleri neticesinde, 12-14 yüzyıllara ait oldukları ve Zengî Döneminde kullanıldıkları sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Adahl, K. (1997). Seven sphero-conical vessels in the Stockholm Museum. Medelhavsmuseet Bulletin, 30, 58–69.
Avissar, M., & Stern, E. J. (2005). Domestic and industrial wares. In Pottery of the Crusader, Ayyubid and Mamluk periods in Israel (Vol. 26, pp. 81–121). Israel Antiquities Authority.
Barnard, H., Shah, S., Areshian, G. E., & Faull, K. F. (2016). Chemical insights into the function of four sphero-conical vessels from Medieval Dvin, Armenia. Muqarnas Online, 33(1), 409–419.
Beck, W., Evers, J., Göbel, M., Oehlinger, G., & Klapötke, T. M. (2007). The crystal and molecular structure of mercury fulminate (Knallquecksilber). Zeitschrift Für Anorganische Und Allgemeine Chemie, 633(9), 1417–1422.
Bilkadi, Z. (1995). The oil weapons. Saudi Aramco World, 46(1), 22–27.
Christides, V. (1992). The transmission of Chinese maritime technology by the Arabs to Europe. American Neptune, 52, 38–45.
Çeken, M. (2013). Kubad Abad Kazısında bulunan bir grup kürevî konik kap. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 53(2), 345–363.
Çoruhlu, Y. (2010). Orta Asya’dan Anadolu’ya künevî-konik kaplar ve yeni dönem Kars/Ani kazılarından elde edilen örnekler. Anadolu ve Çevresinde Orta çağ, 4, 123–158.

Dar, S. (2007). Kuza-i-Fuqqa’s or Huqqa-i-aatish: A neglected collection of some ceramic vessels of early Muslim period in Pakistan. Ancient Pakistan, XVIII, 49–93.
de Saulcy, F. (1874). Note sur des projectiles à mai, creux et en terre cuite de fabrication arabe. Mémoires de la Société Nationale des Antiquaires de France, 25, 25–34.
Demir, M. (2022). Doğu Anadolu Bölgesi’ndeki müzelerde bulunan kürevi-konik kaplar (Yüksek lisans tezi). Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Dumarçay, J. (1965). Éolipiles?. Syria, 42, 75–79.
Dzhanpoladyan, R. M. (1958). Sferokonicheskie Sosudy Iz Dvina I Ani. Sovetskaya Archeologiya, I, 201–213.
Ettinghausen, R. (1965). The uses of sphero-conical vessels in the Muslim East. Journal of Near Eastern Studies, 24(3), 218–229.
Fontana, M. V. (1999). An Islamic sphero-conical object in a Tuscan medieval marble. East and West, 49(1/4), 9–33.
Gayraud, R. P., Tréglia, J. C., & Vallauri, L. (2006). Assemblages de céramiques égyptiennes et témoins de production, datés par les fouilles d’Istabl Antar, Fustat (IXe–Xe siècles). In Actas del VIII Congreso internacional de cerámica medieval en el Mediterráneo (pp. 171–192). Ciudad Real–Almagro, Espagne.
Ghouchani, A., & Adle, C. (1992). A sphero-conical vessel as Fuqqāʿa, or a gourd for “beer.” Muqarnas, 9, 72–92. https://doi.org/10.2307/1523137
Gohlke, W. (1912–1913). Handbrandgeschosse aus Ton. Zeitschrift für historische Waffen- und Kostümkunde, 6, 377–387.
Gök-Gürhan, S. (2007a). Akşehir Kurtarına Kazısı seramikleri. In G. Öney & Z. Çobanlı (Eds.), Anadolu’da Türk Devri Çini ve Seramik Sanatı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Hildburgh, W. L. (1951). Aeolipiles as fire blowers. Archaeologia, 94, 27–55.
Kdyrnijazov, O.-Sh. (2017). Polivnaja keramika Mizdahkana. In Polivnaja Keramika Sredizemnomorya i Prichernomorya X-XVIII VV.
Lenz, W. (1912–1914). Handgranaten oder quecksilber gefazze?. Zeitschrift für Historisch Waffenkunde, 6, 367–376.
Lundberg, E. R. (2018). Pottery analysis. In D. M. Pearsall (Ed.), Encyclopedia of Archaeology (2nd ed., Vol. 3, p. 1247). Academic Press.
Lunin, В. V. (1961). K voprosu o Funkcional’nom Naznachenii Sferokonicheskih Sosudov v Svjazi s Odnim Rukopisnym Istochnikom XVI V. Istoriia materialnoi Kulturı Uzbekistana, II, 255–266.
Maddison, F., Savage-Smith, E., Pinder-Wilson, R. H., & Stanley, T. (1997). Science, Tools & Magic: Mundane worlds.
Matheson, C. D., Vickruck, C., McEvoy, C., Vernon, K. K., & Mason, R. C. (2022). Composition of trace residues from the contents of 11th–12th century sphero-conical vessels from Jerusalem. PLoS ONE, 17.
Monchamp, J. (2016). Sphero-conical vessels from the Ayyubid Wall of Cairo: A typology (11th–15th c.). Journal of Islamic Archaeology, 3(2), 195–207.
Nicolle, D. (2017). Medieval Islamic fire grenades: Further evidence from a military context. Journal of Islamic Archaeology, 3(2), 153–162. https://doi.org/10.1558/jia.v3i2.32824
Nuretdinova, A. (2015). Sphero-conical vessels of Volga Bulgaria. In J. Buxeda i Garrigós, M. Madrid i Fernández, & J. G. Iñañez (Eds.), Global Pottery 1: International Congress on Historical Archaeology and Archaeometry for Societies in Contact, Barcelona, 7–9 May 2012 (pp. 103–115). BAR International Series 2761.
Olivieri, L. M. (2023). A note on the sphero-conical vessels: New evidence from Swat, Pakistan. Ancient Pakistan, XXXIV, 319–331.
Önal, M. (2019). Harran kazısında bulunan kürevî konik kaplar / The sphero conical vessels were found in Harran excavation. Harran ve Çevresi Arkeoloji.
Önder, M. (1977). Türk ve İslâm sanatında kürevî konik şeklînde seramik kaplar üzerinde bir araştırma. Türk Etnografya Dergisi, (66), 73–83.
Pentz, P. (1988). A medieval workshop for producing ‘Greek-fire’ grenades. Antiquity, 62(234), 89–93.
Pozhidaev, V. M., Kamaev, A. V., Devlet, E. G., Greshnikov, E. A., Nuretdinova, A. R., & Sivitskii, M. V. (2016). A gas chromatographic study of the residual contents of a medieval sphero-conical vessel. Journal of Analytical Chemistry, 71(11), 1151+. https://link.gale.com/apps/doc/A496346150/HRCA?u=anon~d5940d5d&sid=sitemap&xid=deff01b8
Pozhidaev, V., Kamaev, A., Nuretdinova, A., Kovalchuk, M., Yatsishina, E., Greshnikov, E., Sivitskiy, M., & Devlet, E. (2017). Identification of the residue in the Bolgar medieval sphero‐conical vessel by gas chromatography – mass spectrometry. Archaeometry, 59(6), 1095–1104. https://doi.org/10.1111/arcm.12292
Pradines, S. (2016). The sphero-conical vessel. Journal of Islamic Archaeology, 3(2), 153–162. https://doi.org/10.1558/jia.v3i2.32823
Raban, A. (1973). The mercury carrier from the Red Sea. International Journal of Nautical Archaeology, 2(1), 179–183.
Rystedt, E., & Slej, K. (Eds.). (1977). The Museum of Mediterranean and near eastern antiquities: Medelhavsmuseet: Bulletin (Vol. 30).
Savage-Smith, E. (1997). Sphero-conical vessels: A typology of forms and functions. In Science, Tools and Magic, Part Two: Mundane Worlds, Volume XII Part 2 (pp. 324–333). The Nasser D. Khalily Collection of Islamic Art.
Seyrig, H. (1959). Falcons? Grenades? Éolipiles. Syria, 36, 81–89.
Sezgin, F. (2007). İslam’da Bilim ve Teknik: Arap-İslam Bilimleri Tarihi Enstitüsü Aletler Koleksiyonu Kataloğu (Cilt IV) (1. baskı). Türkiye Bilimler Akademisi.
Sharvit, J., Tzaferis, V., Israeli, S., Basson, U., Berman, A., Bijovsky, G., Dekkel, A., Ginzburg, A., Khamis, E., Sharon, M., & Wilson, J. F. (2008). The sphero-conical vessels. In Paneas II: Small Finds and Other Studies (Vol. 38, pp. 101–112). Israel Antiquities Authority / רשות העתיקות. https://doi.org/10.2307/j.ctt1fzhd6d.7
Sözen, M., & Tanyeli, U. (2018). Sanat kavram ve terimleri sözlüğü (18th ed.). Remzi Kitapevi.
Stănică, A., & Szmoniewski, B. S. (2016). The sphero-conical vessels from the Lower Danube in the light of new discoveries from Isaccea, Tulcea county, Romania. Sprawozdania Archeologiczne, 68, 327–344. https://doi.org/10.23858/sa68.2016.015
Tunçel, G. (2014). Anadolu’dan kürevî-konik kap örnekleri. Journal of Turkish Studies.
Valiulina, S. (2016). Medieval workshop of an alchemist, jeweller and glassmaker in Bilyar (Middle Volga Region, Russian Federation). Památky archeologické, 107, 237–278.
Vezzoli, V. (2017). Sphero-conical vessels from Baalbek: A diverse and challenging collection. Journal of Islamic Archaeology, 3(2), 209–231. https://doi.org/10.1558/jia.v3i2.32828
Vigouroux, E. (2017). Note on a use of sphero-conical vessels in Mamluk era Damascus. Journal of Islamic Archaeology, 3(2), 187–193. https://doi.org/10.1558/jia.v3i2.32826
von Arendt, W. (1931). Die sphärisch-konischen Gefäße aus gebranntem Ton. Zeitschrift für historische Waffen-und Kostümkunde (Dresden), N.F. 3/1931, 206–210.
Vhatkin, V. L. (1926). Afrasiab - gorodishhe Bylogo Samarkanda. Arheologicheksij ocherk. Tashkent.
Watson, O. (2004). Ceramic from the Islamic Lands. Thames and Hudson.
Wilkinson, C. K. (1973). Nishapur: Pottery of the Early Islamic Period. New York.
Whitcomb, D. (2016). A note on “grenades” as fire-starter flasks. Journal of Islamic Archaeology, 3(2), 179–186.
Yeleuov, M., Akymbek, Y. S., & Chang, C. (2014). Sphero-conical vessels of Aktobe medieval ancient settlement. Life Science Journal, 11(11), 384–387.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İslam Sanatları, Arkeolojide Seramik, İslam Coğrafyası Arkeolojisi, Ortaçağ Arkeolojisi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Mustafa Fuat Küçüktaş ^*
0000-0002-6560-6105
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

18 Aralık 2025

Gönderilme Tarihi

7 Mart 2025

Kabul Tarihi

11 Kasım 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 10 Sayı: 3

DOI

https://doi.org/10.31454/troyacademy.1653579

IZ

https://izlik.org/JA47SZ55MW

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Küçüktaş, M. F. (2025). Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nden Bir Grup Kürevî-Konik Kap. TroyAcademy, 10(3), 165-218. https://doi.org/10.31454/troyacademy.1653579

AMA

1.Küçüktaş MF. Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nden Bir Grup Kürevî-Konik Kap. TroyAcademy. 2025;10(3):165-218. doi:10.31454/troyacademy.1653579

Chicago

Küçüktaş, Mustafa Fuat. 2025. “Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nden Bir Grup Kürevî-Konik Kap”. TroyAcademy 10 (3): 165-218. https://doi.org/10.31454/troyacademy.1653579.

EndNote

Küçüktaş MF (01 Aralık 2025) Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nden Bir Grup Kürevî-Konik Kap. TroyAcademy 10 3 165–218.

IEEE

[1]M. F. Küçüktaş, “Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nden Bir Grup Kürevî-Konik Kap”, TroyAcademy, c. 10, sy 3, ss. 165–218, Ara. 2025, doi: 10.31454/troyacademy.1653579.

ISNAD

Küçüktaş, Mustafa Fuat. “Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nden Bir Grup Kürevî-Konik Kap”. TroyAcademy 10/3 (01 Aralık 2025): 165-218. https://doi.org/10.31454/troyacademy.1653579.

JAMA

1.Küçüktaş MF. Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nden Bir Grup Kürevî-Konik Kap. TroyAcademy. 2025;10:165–218.

MLA

Küçüktaş, Mustafa Fuat. “Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nden Bir Grup Kürevî-Konik Kap”. TroyAcademy, c. 10, sy 3, Aralık 2025, ss. 165-18, doi:10.31454/troyacademy.1653579.

Vancouver

1.Mustafa Fuat Küçüktaş. Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nden Bir Grup Kürevî-Konik Kap. TroyAcademy. 01 Aralık 2025;10(3):165-218. doi:10.31454/troyacademy.1653579