SAMSUN MÜZESİNDEN RÖLİKER (ENKOLPİON) HAÇLAR

Yıl 2026, Sayı: 5, 51 - 103, 26.03.2026

Orhan Alper Şirin

https://izlik.org/JA69RA98YH

Öz

Bu çalışmada, Samsun Müzesi koleksiyonunda yer alan ve geniş bir kronolojik aralığa yayılan Bi-zans Dönemi metal buluntuları içerisinde önemli bir grubu teşkil eden, 39 adet bronz röliker (En-kolpion) haç ele alınmıştır. Hristiyanlık inancında kutsal emanetlerin (rölik) muhafaza edildiği ve taşıyıcısını kötülüklerden koruduğuna inanılan bu objeler; form özellikleri, yapım teknikleri ve iko-nografileri açısından detaylıca incelenmiştir. Çalışma kapsamında tamamı Latin haçı formunda olan röliker haçlar, işlenen figür, yazıt ve motiflere göre beş ana grup altında sınıflandırılmıştır. Eser-lerin tarihlendirilmesinde, kontekstleri bilinmediği için genellikle Anadolu, Balkanlar ve Konstantino-polis kökenli benzer örneklerle ve müze buluntularıyla karşılaştırmalı analoji yöntemi kullanılmıştır. Yapılan değerlendirmeler sonucunda, koleksiyondaki haçların büyük bir çoğunluğunun Orta Bizans Dönemi’ne (MS 10.-12. yüzyıllar arasına) tarihlendiği saptanmıştır. Teknik açıdan kalıba döküm, kazıma, kabartma, savat (Niello), stampa ve gümüş kakma gibi yöntemlerin kullanıldığı eserler ara-sında, Daniel ve İlyas gibi nadir betimlemeler ile bronz çerçeve içine yerleştirilmiş savatlı gümüş pla-kalardan oluşan, form ve işleniş açısından koleksiyonda dikkat çekici olan örnekler öne çıkmaktadır. Sonuç olarak ele alınan bu röliker haçlar, Bizans dünyasındaki inanç pratiklerini, maden tekniklerin-deki çeşitliliği ve merkez-taşra atölyeleri arasındaki üretim şeklini yansıtan veriler sunarak, literatüre değerli katkılar sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

Samsun Müzesi , Röliker Haç , Enkolpion , Bizans Dönemi , İkonografi

Teşekkür

Çalışma sürecinde, röliker haçlar üzerindeki yazıtların epigrafik incelemesi ve tercüme aşamalarındaki kıymetli destekleriyle araştırmanın niteliğini artıran Sayın Doç. Dr. Mehmet ALKAN’a; materyal desteği sağlayan Sayın Prof. Dr. Oğuz KOÇYİĞİT ile Sayın Doç. Dr. Meryem ACARA ESER’e ve Kat. No. 5 ile 37’deki eserlerin çalışılmasına olanak tanıyan Müze Araştırmacısı Sayın Büşra KANBUR’a içtenlikle teşekkür ederim.

RELIQUARY (ENKOLPION) CROSSES FROM THE SAMSUN MUSEUM

https://izlik.org/JA69RA98YH

Öz

In this study, 39 bronze reliquary (Enkolpia) crosses, which constitute a significant group among the Byzantine period metal finds spanning a wide chronological range in the Samsun Museum collection, are examined. These objects, believed to house sacred relics and protect the bearer from evil in the Christian faith, have been analyzed in detail in terms of their formal characteristics, production tech-niques, and iconography. Within the scope of the study, the reliquary crosses—all of which are in the form of a Latin cross—are classified under five main groups based on the depicted figures, inscripti-ons, and motifs. Due to the lack of known archaeological contexts, the method of comparative ana-logy with similar examples from Anatolia, the Balkans, and Constantinople, as well as other museum finds, was primarily utilized for dating the artifacts. As a result of the evaluations, it was determined that the majority of the crosses in the collection date to the Middle Byzantine Period (between the 10th and 12th centuries AD). Among the artifacts—where techniques such as casting, engraving, relief, niello, stamping, and silver inlay were employed—notable examples include rare depictions such as the Prophets Daniel and Elijah, as well as pieces consisting of niello-decorated silver plates set within bronze frames, which are particularly striking in terms of form and craftsmanship. Consequ-ently, these reliquary crosses provide data reflecting religious practices, diversity in metal arts, and production patterns between central and provincial workshops in the Byzantine world, thus offering valuable contributions to the literature.

Anahtar Kelimeler

Samsun Museum , Relicarious Cross , Enkolpion , Byzantine Period , Iconography

Kaynakça

• Acara, E. M. (2015). Komana Kazısı Metal Buluntularından Bir Grup: Röliker Haç. D. B. Erciyas, & M. N. Tatbul (Eds.), Komana’da Orta çağ Yerleşimi (pp. 167-180). Ege Yayınları, İstanbul.
• Alkan, G. (2023). Kars Müzesi’nde Bulunan Bizans ve Bizans Sonrası Hıristiyanlara Ait Maden Eserler (Yayın No. 827200) [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi ABD, Sivas.
• Altun, F. İ. (2015). Kuşadası, Kadıkalesi/Anaia Kazısı 2001-2012 Sezonu Bizans Küçük Buluntuları (Yayın No. 407749) [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi ABD, Bizans Sanatı BD, İzmir.
• Arslan, N., Böhlendorf Arslan, B., Türk, H., Koçyiğit, O., & Müller, K. (2011). Assos Kazısı 2009 Yılı Kazı, Restorasyon ve Onarım Çalışmaları. A. N. Toy, H. Dönmez, & Ö. Ötgün (Eds.), 32. Kazı Sonuçları Toplantısı, (C. 3, ss. 235-250, 24-28 Mayıs 2010, İstanbul), Ankara.
• Aslanapa, O. (1990). “İznik Çini Fırınları Kazısı 1987 Yılı Çalışmaları”, X. Kazı Sonuçları Toplantısı, (C. 2, ss. 383-400, 23-37 Mayıs 1988, Ankara), Ankara.
• Aydın, A. (2003). Reliquienkreuze im Museum von Ankara (Anadolu Medeniyetleri Müzesi). Sanat Tarihi Dergisi, 12, 25-52.
• Barış, Ş. (2011). Bolu Müzesi Bizans Dönemi Eserler (Yayın No. 308899) [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji ABD, Orta çağ Arkeoloji Bölümü, Konya.
• Beyazgeyik, M. (2025). Diyarbakır Arkeoloji Müzesinde Bulunan Haçlar (Yayın No. 954370) [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji ABD, Diyarbakır.
• Bilgi, H. (2004). Byzantine Period. Ö. Bilgi (Ed.), Anatolia Cradle of Castings, (ss. 147-174), Döktaş, İstanbul.
• Buyruk, H. (2013). Giresun Müzesinde Bulunan Rölikerler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7/29, 136-144.
• Buyruk, H. (2014). Silifke Müzesi'ndeki Haç Rölikerler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7/33, 504-512.
• Cesur, B. (2019). Aizanoi Kazısı 1978-2018 Yılları Yerleşim Alanı Madeni Buluntuları (Yayın No. 612486) [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji ABD, Klasik Arkeoloji BD, Eskişehir.
• Cotsonis, J., & Kouroumali, M. (2012). Greek, Roman and Byzantine Object from the Archibisho Iakovos Collection. Hellenic College Holy Cross, Brookline, Massachusetts.
• Çakmakçı, Z. (2017). Şükrü Tül Eski Eser Koleksiyonu’ndaki Bizans Dönemi Madeni Eserleri. TÜBA-KED, 15, 45-61.
• Çakmakçı, Z. (2021). Thyateira Kazısı Bizans Dönemi Madeni Buluntuları. E. Akdeniz, B. Gür, & N. Akıllı (Eds.), Thyateira İçin 11 Yıl (2011-2021 Dönemi Kazılarının Sonuçlarına İlişkin Yazılar, (ss. 235-268). Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları, İzmir.
• Çetin, C. (2015). Isparta Müzesi'nden Bir Grup Bronz Eser. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20, 11-31.
• De Luca, S. (Ed.), (1987). Anatolia. Immagini di civilta, Tesori dalla Turchia. Arnoldo Mondadori Editore, İtaly.
• Effenberger, A. (2010). Das Byzantinische Kunsthandwerk. J. Fring, & H. Willinghöfer (Eds.), Byzanz Pracht und Alltag, (pp. 82-93), Hirmer Verlag, Germany.
• Elyiğit, U. (2022). Bursa Arkeoloji Müzesindeki Madeni Haç Örnekleri. Art Sanat, 18, 173-200.
• Enez, A. (2019). Küçükçekmece Göl Havzası (Bathonea) Metal Buluntuları (Yayın No. 556047) [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji ABD, Edirne.
• Εниосова, H. B., & Пушкина, T. A. (2012). Находки Византийского Происхождения Из Раннегородского Центра Гнездово В Свете Контактов Между Русью И Константинополем В X в. Сугдейский сборник, Вып V, 34-85.
• Karaca, Ş. C. (2023). Bilecik Müzesi’ne Kayıtlı Roma ve Bizans Dönemi Metal Takı ve Süs Eşyaları (Yayın No. 811105) [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji ABD, Klasik Arkeoloji BD, Bursa.
• Koçyiğit, O. (2018). Erimtan Arkeoloji ve Sanat Müzesi Bizans Dönemi Maden Haçları. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 35/2, 110-121.
• Köroğlu, G. (2019). Rezan Has Müzesindeki Örnekleri Işığında Geç Roma-Bizans Döneminde Tılsımlar. Akdeniz Sanat Dergisi, 13, Özel Ek Sayı, 399-424.
• Lippolis, I. B. (1999). L’oreficeria Nell’impero di Costantinopoli tra IV e VII Secolo. V. Natali (Ed.), Edipuglia, Bari. Metin, H. (2019). Burdur Müzesinden Bir Röliker Haç. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24, 413-418.
• Ödekan, A. (Eds.), (2007). Kalanlar: 12-13. Yüzyıllarda Türkiye’de Bizans. Vehbi Koç Vakfı Yayınları, İstanbul.
• Özdemir, H., & Öztaşkın, G. K. (2010). Denizli Arkeoloji Müzesi’nde Yer Alan Bizans Dönemi Maden Haçlarından Bir Grup. K. Pektaş, S. Cirtİl, S. Özgün Cirtİl, G. K. Öztaşkin, H. Özdemir, E. Aktuğ, & R. Uykur (Eds.), XIII. Orta çağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, (ss. 490-499, 14-16 Ekim 2009, Pamukkale Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü), İstanbul.
• Pekin, A. K. (Haz.), (2007). Gün Işığında İstanbul’un 8000 Yılı, Marmaray, Metro, Saathane Kazıları. Vehbi Koç Vakfı Yayınları, İstanbul.
• Пескова, A. A., & Строкова, L. V. (2015). Христианские древности Византии в «Сирийской коллекции» Б. И. и В. Н. Ханенко. Петербургское востоковедение Санкт-Петербург, Киев.
• Pitarakis, B. (2006). Les Croix-Reliquaires Pectorales Byzantines en Bronze. Bibliothèque des Cahiers Archéologiques, XVI, Picard, Paris.
• Pülz, A M. (2020). Byzantinische Kleinfunde aus Ephesos: Ausgewählte Artefakte aus Metall, Bein und Glas. Österreichischen Akademie der Wissenschaften in Wien, Band XVIII/1, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
• Ross, M. C. (1965). Jewelry, Enamels, and Art of the Migration Period. Catalogue of the Byzantine and Early Mediaeval Antiquities in the Dumbarton Oaks Collection, C. 2, Dumbarton Oaks Research Library and Collection/Trustees for Harvard University, Washington, D.C.
• Sayın, E., & Seçkin, S. (2023). Çobankale’den Enkolpion Röliker Haçlar. Art-Sanat, 20, 505-530.
• Sıddıki, F. İ. (2023). Balıkesir Kuva-yi Milliye Müzesi Koleksiyonundaki Bizans Dönemi Bronz Röliker Haçlar. Art-Sanat, 20, 563-590.
• Şahin, F. (2010). Patara Metal Buluntuları (Yayın No. 280566) [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji ABD, Antalya.
• Yaşar, F., & Yavuz, S. (2022). Malatya Arkeoloji Müzesindeki Metal Haçların Değerlendirilmesi. İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 12/26, 62-85.
• Yavuz, C. (2023). Adana Müzesinde Bulunan Haçlar Yayın No. 840209) [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi ABD, Mersin.
• Yıldırım, E. (2023). Stratonikeia Metal Buluntuları (1977-2018 Yılları) Yayın No. 837705) [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji ABD, Ankara.
• Taş, T., & Özcan, F. (2015). MS 4.-7. Yüzyıllar Arasında Haç Motifinin Gelişimi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21, 247-275.
• Uygun Yazıcı, S. (2023). Kırklareli Müzesi Bizans Dönemi Madeni Haçları. Art Sanat, 20, 613-640.
• Ünlüler, Y. (2019). Kapadokya Bölgesi Müzelerindeki Bizans Dönemine Ait Madeni Haçlar Yayın No. 558047) [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi ABD, Konya.
• Waldbaum, C. J. (1983). Metalwork From Sardis: The Finds Through 1974. Harvard University Press, London.