Makul Sürede Yargılanma Hakkının Sağlanması Bakımından Tazminat Komisyonu Gerçek Bir Çözüm Mü?

Öz

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Ümmühan Kaplan pilot kararı ile makul sürede yargılanma hakkını sağlaması için 2012’de Türkiye’ye bir uyarı vermişti. Bunun üzerine 09/01/2013 tarihli ve 6384 sayılı “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesı̇ne Yapılmış Bazı Başvuruların Tazmı̇nat Ödenmek Suretı̇yle Çözümüne Daı̇r Kanun” ile “Tazminat Komisyonu” oluşturulmuş ve makul süreyi aşan yargılamalarla ilgili AİHM’de derdest başvuruların tazminat ödenmek suretiyle ortadan kaldırılması amaçlanmıştı. Zaten yakın bir tarihte bireysel başvuruları kabul etmeye başlayacak Anayasa Mahkemesi (AYM) ile yargılamaların makul süreleri aşması sorununun tamamen ortadan kaldırılacağı düşünülüyordu. Ancak öncelikli olarak düşünülen tazminat yolu ile 2022’de, hâlâ yargılamaların makul sürede tamamlanamaması, söz konusu ihlallerin AYM’nin iş yükünün büyük bir kısmını oluşturması yine bir çözüm arayışına sebep oldu. AYM’nin çözümü pilot karar vermek, kanun koyucunun çözümü ise 6384 sayılı Kanuna AYM’de derdest davaları da dahil etmek oldu. Bu bağlamda çalışmamızda, AİHM ve AYM’yi pilot karar vermeye götüren süreçler incelenecek, kronikleşmiş makul sürede yargılanma hakkı ihlalleri bakımından Tazminat Komisyonunun yeterli ve etkili bir giderim sağlayıp sağlamadığı ve özellikle olası ihlalleri önleme kabiliyetine haiz olup olmadığı tartışılacak, etkili çözümlerin neler olabileceği irdelenecektir. Makul sürede yargılanma hakkı ve Tazminat Komisyonunun görev alanı Türk hukuk sisteminin çeşitli alanlarına yayılmakla birlikte meseleler mümkün olduğunca ceza hukuku ekseninde değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Tazminat Komisyonu
• Makul Sürede Yargılanma Hakkı
• 6384 Sayılı Kanun
• Yargıda “Hedef Süre”
• Pilot Karar Usulü

Is the Compensation Commission a Real Solution for Ensuring the Right to a Reasonable Trial?

Öz

The European Court of Human Rights (ECtHR) issued a warning to Turkey in 2012 to ensure the right to trial within a reasonable time with its Ümmühan Kaplan pilot decision. Thereupon, with the Law No. 6384 dated 09/01/2013 on the “Resolution of Certain Applications Made to the European Court of Human Rights by Paying Compensation”, a “Compensation Commission” was established and it was aimed to eliminate the applications pending at the ECtHR regarding the trials exceeding a reasonable time by paying compensation. It was already anticipated that the Turkish Constitutional Court (AYM), which would soon begin accepting individual applications, would completely eliminate the problem of trials exceeding reasonable timeframes However, in 2022, the failure to bring trials to reasonable timeframes through compensation, and the fact that these violations constitute a significant portion of the AYM's caseload, has once again prompted a search for a solution. AYM's solution was to issue a pilot ruling, while the legislator's solution was to include cases pending before the AYM in Law No. 6384. In this context, our study will examine the processes that led the ECtHR and the AYM to issue pilot rulings. We will discuss whether the Compensation Commission provides adequate and effective redress for chronic violations of the right to a trial within a reasonable time, and, in particular, whether it has the capacity to prevent potential violations. We will also assess what effective solutions might be.

Anahtar Kelimeler

• Compensation Commission
• Right to Trial Within a Reasonable Time
• Law No. 6384
• “Target Time” in The Judiciary
• Pilot Judgment Procedure.

Kaynakça

1. Altıparmak K, ‘Kopya Davalar ve Pilot Kararlar: Bir Kararda Bin Adaletsizlik?’ iç Kerem Altıparmak (ed), 50. Yılında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: Başarı mı? Hayal Kırıklığı mı? (Ankara Barosu Yayınları 2009).
2. Alyanak S ve Bozkurt Cengiz B, ‘Anayasa Mahkemesi̇ni̇n Pi̇lot Karar Uygulaması ve Kararların Yasama Organına Bi̇ldi̇ri̇lmesi̇’ (2024) (48) Yasama Dergisi 117-153.
3. Artuk ME, ‘Ceza Kanununun Suç Siyaseti Bilimi Açısından Değerlendirilmesi’ (2008) 3 (1) Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 3-17.
4. Babayiğit B ve Karacan AE, ‘Ceza Yargılaması Hukukunda Seri Muhakeme ve Basit Yargılama Usulleri’ (2020) 8 (16) Antalya Bilim Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 851-907.
5. Beyazıt İH, ‘İnsan Hakları Tazminat Komisyonunun Genişleyen Yetki Alanı’ (2019) (3) Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi Başkanlığı İnsan Hakları Dergisi 42-44.
6. Beyoğlu CÜ, ‘Türk Anayasa Mahkemesi̇’ni̇n Bi̇reysel Başvuru Kararlarında Tespi̇t Edi̇len Yapısal Sorunlara Dai̇r Çözüm Öneri̇leri̇’ (2022) 12 (2) Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 761-809.
7. Centel N ve Hamide Z, Ceza Muhakemesi Hukuku (Beta Yayınları 2021).
8. Çağıran ME, ‘14 No.lu Protokol Çerçevesi̇nde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi̇ Deneti̇m Si̇stemi̇nde İyi̇leşti̇rme Çalışmaları’ (2007) 7 (13) Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi 1-29.

9. Elton L, Hadžiomerović D, Sejdiu B, Gavriloski Z, Prelević TG, and Bojović AK, Right to a Trial Within a Reasonable Time - Comparative Overview- “Horizontal Facility for Western Balkans and Turkey - Phase II (2019–2022) (Avrupa Konseyi Yayınları 2022) Erişim Tarihi: 9/7/2025.
10. Erbaş, ‘Modern Onarıcı Adalet Programlarının Temel Esasları Açısından Türk Ceza Muhakemesi Hukukundaki Uzlaştırmanın Değerlendirilmesi’ (2023) 22 (2) Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1179-1234.
11. Erdem FH, ‘Türki̇ye’de Yargı Bağımsızlığının Mevzuattan Kaynaklanan Sorunları ve Çözüm Öneri̇leri̇’ (2022) 27 (47) Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 315-355.
12. Gemalmaz HB, ‘AİHM Yargısında Yeni̇ Dönem: Protokol No. 14’le Geti̇ri̇len Yeni̇ Kabuledi̇lebi̇li̇rli̇k Ölçütünün Uygulanmasına Eleşti̇rel Bakış’ (2012) 31 (1) Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni 209-242.
13. Gemalmaz HB, ‘Türk Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvurunun Etkililiğini Artıracak Öneriler’ iç Bireysel Başvuruda İş Yükü ve Çözüm Önerileri Sempozyumu (Anayasa Mahkemesi Yayınları 2022) 57-77. Erişim Tarihi: 14.7.2025.
14. Gemalmaz MS, İnsan Hakları Hukukunun Genel Teorisine Giriş (Legal Yayıncılık 2010).
15. Gençtürk Ü ve Kolçak H, ‘Yapısal Sorunların Çözümünde Somut Norm Denetimi Yolunun İşlevsel Kılınması Üzerine Bir Değerlendirme’ (2023) 8 (2) İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 493-521.
16. Gökcan HT, ‘Bireysel Başvuruda İkincillik İlkesi ve Denetim Yetkisinin Sınırları Sorunu’ (2018) (135) Türkiye Barolar Birliği Dergisi 9-76.
17. Göztepe Çelebi E, ‘Anayasa Mahkemesinin Bireysel Başvuruya İlişkin İki Buçuk Yıllık İçtihadının Kısa Bir Değerlendirmesi’ (2015) 31 (1) Anayasa Yargısı 17-33.
18. Göktürk N, Koruma Tedbirleri Nedeniyle Tazminat (CMK m. 141-144) (Seçkin Yayıncılık 2024).
19. Gümüş Boyacı ÖT, ‘Yapısal ve Sistemik Sorunun Çözümünde İnsan Hakları Tazmi̇nat Komi̇syonu’(2024) 42 (1) Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İnsan Hakları Yıllığı (Cumhuriyetin 100. Yılında Ulusal İnsan Hakları Mekanizmaları Sempozyumu Özel Sayısı 1) 1-38.
20. Harris D, O’Boyle M and Warbrick C, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Hukuku (Mehveş Bingöllü Kılcı ve Ulaş Karan çev., 2. Baskı, On İki Levha Yayıncılık 2022).
21. Işık T, ‘Cumhurbaşkanına Hakaret Suçu ve İfade Özgürlüğü’ (2022) 19 (2) Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 735-774.
22. İnceoğlu S, (ed), ‘Adil Yargılanma Hakkı’ iç Sibel İnceoğlu (ed), İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa (Avrupa Konseyi Yayınları 2013).
23. Karan U, Öğretide ve Uygulamada Anayasa Mahkemesi Kararlarının Bağlayıcılığı ve İcrası (On İki Levha Yayıncılık 2018).
24. Katoğlu T, ‘Son Seçenek Olması Gereken Ceza Müeyyidesi ve Ceza Hukukunun Zorlanan Sınırları’ (2023) 72 (3) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 973-1005.
25. Kethüda E, ‘İfade Özgürlüğüne Dair Uluslararası Standartlar ve Cumhurbaşkanına Hakaret Suçu: İHAM’ın Vedat Şörli Kararı Işığında Bir Değerlendirme’ (2024) 2 (1) Trabzon Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 128, 159.
26. Kjerulf Thorgeirsdottır H, Langášek T and Kevin D, Avrupa Konseyi Venedik Komisyonu “Halkı Yanıltıcı Bilgi” İle İlgili Hüküm Hakkındaki Ceza Kanunu Değişiklik Tasarısı Acil Ortak Görüşü’ CDL-PI(2022)032 Erişim Tarihi: 4/9/2025.
27. Köküsarı İ, ‘Anayasa Mahkemesi̇ ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi̇ Kararlarında Pi̇lot Karar Uygulaması’ (2019) XXIII(3-4) Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 188-243.
28. Mazlum İ, ‘Hukuk Yargılamasında Hedef Süre Uygulaması’ (2025) 15 (1) Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1011-1043.
29. Mazlum İ, ‘Tazminat Komisyonunun Yapısı ve Makul Süre Bakımından Yapacağı İncelemenin Medeni Usul Hukuku Açısından Değerlendirilmesi’ (2024) 73 (3) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1933-1978.
30. Mowbray A, ‘Subsidiarity and the European Convention on Human Rights’ (2015) (15) Human Rights Law Review 313-341.
31. Oral T ve Baş E, ‘Hakareti̇n Suç Olmaktan Çıkarılması ve İkame Yaptırım Öneri̇si̇: Özel Hukuk Cezası’ (2023) (53) Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 475-548.
32. Ölmez CB, ‘Haki̇mleri̇n Öznel Bağımsızlığı: Haki̇mli̇k Temi̇natı’ (2024) 19 (1) Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 413-463.
33. Özbek VÖ, Doğan K ve Bacaksız P, Ceza Muhakemesi Hukuku (Seçkin Yayıncılık 2024).
34. Öztürk B, Tezcan D, Erdem MR, Alan E, Sırma Gezer Ö, Saygılar YF, Özaydın Ö, Erden Tütüncü E ve Tok MC, Nazari ve Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku (Seçkin Yayıncılık 2024).
35. Perilli L, Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Sistemi İhtiyaç Analizi Raporu (Anayasa Mahkemesi Yayınları 2014) Erişim Tarihi: 28.8.2025.
36. Sevdiren Ö, ‘Cezalandırmada Bir Paradigma Değişikliği Olarak Onarıcı Adalet Felsefesi: Bir Sentez Denemesi-I’ (2011) (15) Ceza Hukuku Dergisi 103-129.
37. Spano R, ‘The Future of the European Court of Human Rights—Subsidiarity, Process-Based Review and the Rule of Law’ (2018) (18) Human Rights Law Review 473-494.
38. Şahin C ve Göktürk N, Ceza Muhakemesi Hukuku (Seçkin Yayıncılık 2024).
39. Şirin T, Türkiye’de Anayasa Şikayeti (Bireysel Başvuru) (On İki Levha Yayıncılık 2013).
40. Taştan M, Açıklamalı- İçtihatlı Koruma Tedbirleri Nedeniyle Tazminat Davaları (Adalet Yayınevi 2024).
41. Tatlıdil S, ‘Anayasa Mahkemesi̇ Kararlarına Göre Makul Sürede Yargılanma Hakkı- Sürenin Aşılması ve Sonuçları’ (2019) (143) Türkiye Barolar Birliği Dergisi 9-49.
42. Yenisey F ve Nuhoğlu A, Ceza Muhakemesi Hukuku (Seçkin Yayıncılık 2024).
43. Yıldırım Z, ‘6384 Sayılı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi̇ne Yapılmış Bazı Başvuruların Tazmi̇nat Ödenmek Sureti̇yle Çözümüne Dai̇r Kanun: İnsan Hakları İhlalleri̇ni̇n Çözümüne Dai̇r Farklı Bi̇r Yaklaşım’ (2013) 17 (2) Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1725-1756.
44. Yılmaz, ‘Mağdur İçin Daha İyi Koruma Mümkün Mü?’ (2022) (50) Ceza Hukuku Dergisi 441-490.
45. Yılmaz Z ve Apiş Ö, ‘Seri Muhakeme ve Basit Yargılama Düzenlemelerinin Değerlendirilmesi’ (2020) 26 (1) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 62-106.
46. Yücel MT, ‘Adli Yargıda “Makul Süre” Felsefesi ve Matematiği’ (2015) (117) Türkiye Barolar Birliği Dergisi 35-53. Adalet Bakanlığı 2024-2028 Stratejik Planı, Erişim Tarihi: 8/7/2025.
47. Adalet Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı, 31/8/2018 tarih ve 93370197-604-E.233/2424 sayılı yazısı, Erişim Tarihi: 29/8/2025.
48. Adalet Bakanlığı, Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği resmi web sitesi Erişim Tarihi: 18/04/2025.
49. Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğü 2024 İstatistikleri, 62 < https:// adlisicil.adalet.gov.tr/Home/SayfaDetay/adalet-istatistikleri-yayin-arsivi > Erişim Tarihi: 9/8/2025.
50. AİHM İçtüzüğü Erişim Tarihi: 3/9/2025.
51. ‘Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi̇’ni̇n Geleceği̇ne İli̇şki̇n Üst Düzey Konferans (Brighton Deklarasyonu)’(2012) 2 (5) Küresel Bakış Çeviri Hukuk Dergisi 109-124.
52. Avrupa Konseyi Avrupa Komisyonu Türkiye Raporu 2020, Ülke Raporu, SWD(2020)355 nihai. Erişim Tarihi: 4/10/2025.
53. Avrupa Konseyi Avrupa Komisyonu Türkiye Raporu 2024, Ülke Raporu SWD(2024)696, 25 https://www.ab.gov.tr/ilerleme-raporlari_46224.html Erişim Tarihi: 12/8/2025.
54. Avrupa Konseyi AİHM Kararlarının İnfazı Dairesi (Council of Europe Department for the Execution of Judgments of the European Court of Human Rights), Karar (Resolution) 17/12/2014 CM/ResDH(2014)298, Erişim Tarihi: 12/7/2025.
55. Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi (Council of Europe Committee of Ministers), Tavsiye Karar (Recommendation) 12/5/2004 Rec(2004)6 Erişim Tarihi: 27/7/2025.
56. Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi (Council of Europe Committee of Ministers), Tavsiye Karar (Recommendation) 24/2/2010 Rec(2010)3 Erişim Tarihi: 27/7/2025.
57. Avrupa Yargının Etkinliği Komisyonu (European Commission for the Efficiency of Justice/CEPEJ), CEPEJ (2008)8Rev, 11.9.2009 tarihli rapor. Erişim Tarihi: 25/7/2025.
58. Avrupa Konseyi Avrupa Hakimleri Danışma Konseyi (Consultative Council of European Judges/CCJE ‘Hakimlerin Uzmanlaşması 15 Nolu Görüş’ CCJE (2012)4 < https://rm.coe.int/16807477d9> Erişim Tarihi: 13/7/2025.
59. Avrupa Konseyi Venedik Komisyonu, Türk Ceza Kanunu’nun 216, 299, 301-314 maddelerindeki Değişikliklere İlişkin Görüşü, 15/3/2016 CDL-AD(2016)002, 18 < https://insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr/media/uploads/2017/11/01/CDL-AD(2016)002.pdf > Erişim Tarihi: 18/8/2025.
60. Avrupa Konseyi Yargının Etkinliği Komisyonu (European Commission for the Efficiency of Justice/CEPEJ), European Judicial Systems - CEPEJ Evaluation Report - 2024 Part 2: Country Profiles.
61. Avrupa Konseyi Yargının Etkinliği Komisyonu (European Commission for the Efficiency of Justice/CEPEJ), Mahkemelerde SATURN Zaman Yönetimi Araçlarının Uygulanması Rehberi, CEPEJ(2011)9Rev, 8/12/2011 tarihli rapor, 3 Erişim Tarihi: 10/7/2025.
62. Erişim Tarihi: 18/04/2025.
63. Erişim Tarihi: 4/7/2025.
64. Erişim Tarihi: 7/7/2025.
65. Erişim Tarihi: 17/8/2025.
66. Yargı Reformu Strateji Belgeleri < https://yargireformu.adalet.gov.tr/> Erişim Tarihi: 5/7/2025.