Meşru Savunmanın Olumsuz Bir Şartı Olarak Provokasyon

Yıl 2026, Cilt: 4 Sayı: 1, 65 - 88, 28.02.2026

Nuran Haydar Çelik

https://izlik.org/JA33MH29DX

Öz

Bu çalışmada, meşru savunma hukuka uygunluk nedeni bakımından son derece benzerlik arz eden Türk ve Alman ceza hukuku sistemlerinde farklı ele alınan orantılılık ilkesi açısından saldırının provoke edilmesi incelenmiştir. Türk hukukunda olayın tüm şartları, araçlar ve değerler karşılıklı olarak topyekûn tartılıp değerlendirilirken, Alman hukukunda en hafif aracın tespitinden sonra değerler tartımına geçilir. Değerler tartımında fail ve saldırganın kusurları da dikkate alınarak hukuka uygun savunma bir derecelendirmeye tabi tutulur. İşte Alman hukukunda mevcut olan uygunluk şartı çerçevesinde provokasyon, meşru savunmanın sınırlarını belirlerken, Türk hukukunda yalnızca maksatlı provokasyon hâllerinde meşru savunma hakkı ortadan kalkmakta; kusurlu provokasyonlarda ise söz konusu hak böyle bir sınırlandırmaya uğramaz.

Anahtar Kelimeler

Meşru Savunma , Orantılılık , Uygunluk , Maksatlı Provokasyon , Kusurlu Provokasyon

Provocation as a Negative Condition of Self-Defence

https://izlik.org/JA33MH29DX

Öz

In this study, the issue of provoking an attack is examined in the Turkish and German criminal law systems, which are largely similar in terms of self-defense as a justification but differ in the treatment of the proportionality principle. In Turkish law, all circumstances of the case, the means used, and the values involved are assessed comprehensively and holistically, whereas in German law, the assessment of values begins only after identifying the least severe means. In evaluating these values, the faults of both the perpetrator and the attacker are considered, and lawful self-defense is subject to a graduated assessment. While provocation determines the limits of self-defense under the “appropriateness” requirement in German law, in Turkish law only intentional provocation completely eliminates the right to self-defense; in cases of negligent provocation, this right is not subjected to such limitations.

Anahtar Kelimeler

Self-Defense , Proportionality , Appropriateness , Intentional Provocation , Negligent Provocation

Kaynakça

• Alacakaptan U, Suçun Unsurları (Sevinç Matbaası 1975).
• Artuk ME, Gökçen A, Alşahin ME ve Çakır K, Ceza Hukuku Genel Hükümler, (14. Baskı, Adalet 2020).
• Atalay AÖ, Actiones Liberae In Causa (Aslı İtibarıyla Özgür Hareketler) Kuramı Çerçevesinde Ceza Sorumluluğu (Doktora Tezi, Bahçeşehir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 2018).
• Baumann J, Weber U, Mitsch W ve Eisele J, Strafrecht Allgemeiner Teil, (13. Aufl., Verlag Ernst und Werner Gieseking 2021).
• Bertel C, ‘Notwehr gegen Verschuldete Angriffe’ ZStW 84(1) (1972) 1–36.
• Bockelmann P, Strafrecht Allgemeiner Teil (C.H. Beck 1979).
• Bozbayındır AE, ‘Grundlagen und Grenzen des Notwehrrechts im türkischen Strafrechts’ ZStW (2015) 1093- 1110.
• Diederich H, Ratio und Grenzen des straflosen Notwehrexzesses (Mensch & Buch Verlag 2001).
• Dönmezer S ve Erman S, Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku, Cilt: II (14. Bası, Der Yayınları 2019).
• Duttge G, Gesamtes Strafrecht, StGB, StPO, Nebengesetze, Handkommentar (5. Aufl., Nomos Verlag 2022).
• Erb V, ‘§32 Notwehr’ in: Erb V, Schaefer J, von Heintschell-Heinegg B (hrsg.) Münchener Kommentar zum Strafgesetzbuch (4. Aufl., C.H. Beck 2020).
• Erb V, ‘Die Schutzfunktion von Art. 103 Abs. 2 GG bei Rechtfertigungsgründen’ 108 ZStW (1996) 266-299.
• Ergüne E ve Sarıtaş E, ‘Provokatif Meşru Savunma’ Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 26(2) (2022) 477–524.
• Ersan A, Meşru Savunmada Sınırın Aşılması (Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 2012).
• Ersin Şare, ‘Yüksek Mahkeme Kararlarında Meşru Savunma’ İzmir Barosu Dergisi 83(1) (2018) 13-58.
• Eryıldız HS, ‘Alman Ceza Hukuku’nda Meşru Müdafaa Sınırlarının Aşılması (ALM. CK. M. 33)’ Ceza Hukuku Dergisi 31 (2016) 93–124.
• Eser A, ‘Justification and Excuse’ American Journal of Comparative Law 24 (1976) 621 – 637.
• Frister H, Strafrecht Allgemeiner Teil (10. Aufl., C.H. Beck München 2023).
• Gropp W ve Sinn A, Strafrecht Allgemeiner Teil (5. Aufl., Springer 2020).
• Hakeri H, Ceza Hukuku Genel Hükümler (25. Baskı, Adalet 2021).
• Haydar Çelik N, Türk Ceza Hukukunda Hukuka Uygunluk Nedenlerinde Sınırın Aşılması (Doktora Tezi, Galatasaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2025).
• Hecht L, ‘Provocateurs and Their Rights to Self Defence’, Criminal Law and Philosophy 6 (2018) 165 – 185.
• Heinrich B, Ceza Hukuku Genel Kısım – I, Ünver Y (ed) (Adalet Yayınevi, Mart 2014).
• Hilgendorf E ve Valerius B, Alman Ceza Hukuku Genel Kısım, Çev. Salih Oktar (Yetkin Yayınları 2021).
• Hillenkamp T ve Cornelius K, 32 Probleme aus dem Strafrecht (15. Aufl., Verlag Franz Vahlen 2017).
• Hillenkamp T, Vorsatz und Opferverhalten (Verlag Otto Schwarz 1981).
• Jäger C, Examens - Repetitorium Strafrecht Allgemeiner Teil (8. Aufl., C.F. Müller Verlag 2017).
• Jescheck HH ve Weigend T, Lehrbuch des Strafrechts, Allgemeiner Teil (5. Aufl., Duncker & Humbolt 1996).
• Karaaslan R, ‘Üçüncü Kişi Lehine Meşru Savunma’ 15(43) Ceza Hukuku Dergisi (2020) 463 – 521.
• Kartal M, Meşru Savunmanın Hukuki Esası Bağlamında Gereklilik ve Orantılılık (Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018).
• Kindhäuser U ve Zimmermann T, Strafrecht Allgemeiner Teil (10. Aufl., Nomos 2022).
• Kindhäuser U, ‘§32 Notwehr’ in: Kindhäuser U, Neumann U, Paeffgen HU (hrsg.) Strafgesetzbuch Kommentar (6. Aufl., Nomos Verlag 2023).
• Koca M, `YTCK`da Hukuka Uygunluk Sebepleri`, 1 CHD (2006) 111-142.
• Koca M ve Üzülmez İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, (16. Baskı, Seçkin 2023).
• Koch M, ‘Prinzipientheorie der Notwehreinschränkungen’ ZStW (1992) 785-821.
• Kretschmer J, ‘Notwehr bei Fahrlässigkeitsdelikten’ 2 JURA (2002) 114-117.
• Krey V ve Esser R, Deutsches Strafrecht – Allgemeiner Teil, (7. Aufl., Kohlhammer 2022).
• Kudlich H, ‘An den Grenzen der Notwehr’ JA (2014) 587 – 592.
• Kühl K, `Die Gebotene Verteidigung gegen Provozierte Angriffe, Überlegungen aus Anlass der Neuesten Rechtsprechung des BGH zur Notwehrprovokation` Festschrift für Günter Bemmann zum 70. Geburtstag (1997) 193-201.
• Kühl K, ‘Die „Notwehrprovokation“’ JURA (1991) 57-63.
• Kühl K, ‘„Sozialethische“ Einschränkungen der Notwehr’ JURA (1990) 244-253.
• Kühl K, Strafrecht Allgemeiner Teil (8th edn, Vahlen Jura 2017).
• Lenckner T ‘Notwehr bei provoziertem und verschuldetem Angriff’ GA (1961) 299–314.
• Lindemann M ve Reichling T, ‘Die Behandlung der so genannten Abwehrprovokation nach den Grundsätzen der actio illicita in causa’ 6 JuS (2009) 496 – 501.
• Mahmutoğlu MS ve Karadeniz S, Türk Ceza Kanunu Genel Hükümler Şerhi (2. Baskı, Beta 2021).
• Maurach R ve Zipf H, Strafrecht Allgemeiner Teil, Teilband I (8. Aufl., Müller 1992).
• Murmann U, Grundkurs Strafrecht (6. Aufl., C.H. Beck 2021).
• Önder A, Ceza Hukuku Dersleri (Filiz Kitabevi 1992).
• Özbek VÖ, Doğan K, Meraklı S, Bacaksız P ve Başbüyük İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, (14. Baskı, Seçkin 2023).
• Özen M, Türk Ceza Hukukunda Mesru Savunma (Ankara 1995).
• Özgenç İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (15 Baski, Seckin 2019).
• Özgenç NB, ‘Meşru Savunmada Orantılılık’ 12(24) Hasan Kalyoncu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (2022) 245 – 270.
• Öztürk BE ve Erdem MR, Uygulamali Ceza Hukuku ve Güvenlik Tedbirleri Hukuku (18. Baski, Seckin 2018).
• Perron W ve Eisele J, ‘§33 Notwehrexzess’ in: Schönke A ve Schröder H (hrsg.) Strafgesetzbuch: StGB Kommentar (30. Aufl., C.H. Beck 2019).
• Perron W, ‘§32 Notwehr’ in: Schönke A ve Schröder H (hrsg.) Strafgesetzbuch: StGB Kommentar (30. Aufl., C.H. Beck 2019).
• Renzikowski J, ‘Der Verschuldete Notwehrexzess’ Festschrift für Theodor Lenckner zum 70. Geburtstag (1998) 249-265.
• Roxin C, ‘Die Sozialethischen Einschränkungen des Notwehrrechts’ ZStW (1981) 68 – 104.
• Roxin C, Strafrecht Allgemeiner Teil, Band:1 (4. Aufl., Verlag C.H. Beck 2006).
• Rönnau T ve Hohn K, ‘§32 Notwehr’ in: Rönnau T, Hohn K, Zieschang F, Grube A ve Klie C (hrsg.) Strafgesetzbuch Leipziger Kommentar: Großkommentar, Band III, §32-37, (13. Aufl., DeGruyter 2019).
• Rudolf Rengier, Strafrecht Allgemeiner Teil (15. Aufl., C.H. Beck 2023).
• Satzger H, ‘Dreimal „in causa“ – actio libera in causa, omissio libera in causa und actio illicita in causa’ 7 JURA (2006) 513 – 520.
• Schmidt R, Strafrecht Allgemeiner Teil (2. Aufl., Rolf Schmidt Verlag 2021).
• Schwabe W, Lernen mit Fallen, Strafrecht Allgemeiner Teil (10. Aufl., Boorberg Verlag 2019).
• Spendel G, ‘§32 Notwehr’ in: Geppert K, Gribbohm G, Hirsch HJ, Häger J, van Saan RR ve Spendel G (hrsg.) Strafgesetzbuch Leipziger Kommentar: Großkommentar, Band II, §32-60 (11. Aufl., DeGruyter 2018).
• Talas S, Ceza Hukukunda Kusur İlkesi Bağlamında Nedeninde Serbest Hareket Kavramı ve Geçici Nedenlerin Ceza Sorumluluğuna Etkisi (Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 2011).
• Taner FG, ‘Türk Ceza Hukukunda Meşru Savunma’ Ceza Hukuku Dergisi 12 (2010) 219-253.
• Topçu NK, Meşru Savunma, (Adalet 2022).
• von Scherenberg CF, Die sozialethischen Einschränkungen der Notwehr (Peter Lang 2009).
• Wessels J, Beulke W ve Satzger H, Strafrecht Allgemeiner Teil (52. Aufl., C.F. Müller 2022).