Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Hukuk Terimleri Sözlüğü

Öz

Bu çalışmada Türk medeniyetine ilişkin çok zengin bilgiler barındıran ve Türk dilinin ilk sözlüğü olma özelliğini gösteren Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki hukuk terimleri sistematik bir biçimde ele alınıp bir sözlük haline getirilmiştir. Dîvânu Lugâti’t-Türk tahlil edilirken öncelikle Ahmet Bican Ercilasun ve Ziyat Akkoyunlu’nun tercümesine başvurulmuş, ancak sıklıkla Besim Atalay’ın tercümesinden de yararlanılmıştır. Öte yandan Türk Dil Kurumunun Derleme Sözlüğü ve Tarama Sözlüğü taranarak ilgili terimin Anadolu ağızlarında veya orta Türkçede kullanılıp kullanılmadığına bakılmış, kullanılıyorsa çalışmanın kapsamına dahil edilmiştir. Hukuk ziyadesiyle soyut ve geniş bir kavram olduğundan çalışmada yer alan terimler belirli kıstaslar doğrultusunda seçilmiştir. Bu doğrultuda özellikle bir hukuki kurumu doğrudan veya dolaylı olarak ifade eden kavramlar, devlet ve üst düzey devlet görevlileri ile ilgili kavramlar, akrabalık veya sosyal kümelenmeleri bildiren kavramlar çalışmanın kapsamına dahil edilmiştir. Ayrıca ilgili terimi daha iyi kavramak bakımından Kaşgarlı Mahmud’un verdiği cümle, atasözü veya şiir örnekleri çalışmaya dahil edilmiştir. Kaşgarlı Mahmud’un verdiği örneklere rağmen karanlık kalan terimleri aydınlatmak için de yer yer Kutadgu Bilig, eski Türk yazıtları, Uygur hukuk belgeleri, Dede Korkut Hikâyeleri gibi Türkçe eserlere başvurulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Dîvânu Lugâti’t-Türk
• Türk hukuk tarihi
• Türk dili
• Sözlük
• Kaşgarlı Mahmud

Dictionary of Law Terms in Divanu Lugati't-Türk

Öz

In this study, the law terms in Divanu Lugati’t-Türk, which contains a wealth of information about Turkish civilization and is considered the first dictionary of the Turkish language, have been systematically examined and compiled into a dictionary. While analyzing Divanu Lugati’t-Türk, the translation by Ahmet Bican Ercilasun and Ziyat Akkoyunlu was primarily consulted, but Besim Atalay’s translation was also frequently used. On the other hand, the Turkish Language Establishment’s Compilation Dictionary and Screening Dictionary were searched to see whether the relevant term was used in Anatolian dialects or Middle Turkish, and if so, it was included in the scope of the study. Since law is a highly abstract and broad concept, the terms included in the study were selected according to specific criteria. In this regard, concepts that directly or indirectly express a legal institution, concepts related to the state and high-level state officials, and concepts indicating kinship or social groupings were included in the scope of the study. In addition, examples of sentences, proverbs, or poems given by Kaşgarlı Mahmud were included in the study to better understand the relevant term. To clarify terms that remain obscure despite the examples provided by Kaşgarlı Mahmud, references have been made to Turkish works such as Kutadgu Bilig, ancient Turkish inscriptions, Uyghur law documents, and the Dede Korkut Tales.

Anahtar Kelimeler

• Turkish law history
• Turkish language
• Dictionary
• Kaşgarlı Mahmud
• Divanu Lugati't-Türk

Kaynakça

1. Aka İ, ‘Timur’ (TDV İslâm Ansiklopedisi, 2012) Erişim Tarihi 25 Şubat 2026.
2. Arat, RR, ‘Eski Türk Hukuk Vesikaları’ (1964) 1(1) Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Türk Kültürü Araştırmaları.
3. Arsal, SM, Türk Tarihi ve Hukuk (Türk Tarih Kurumu, 2020).
4. Ayverdi İ, ‘Misalli Büyük Türkçe Sözlük’ (Kubbealtı Lugatı, 2005) Erişim Tarihi 25 Şubat 2026.
5. Aydın E, Eski Türklerde Gündelik Hayat (Kronik Kitap 2022).
6. Aydın E, Sibirya’da Türk İzleri Yenisey Yazıtları (Kronik Kitap 2019).
7. Aydın E, Uygur Yazıtları (Bilge Kültür Sanat 2021).
8. Aydın, MA, Türk Hukuk Tarihi (Beta 2017).

9. Bayat F ve Çınar MA, Eski Türkçe Sözlük (Ötüken Neşriyat 2025).
10. Caferoğlu A, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü (Türk Dil Kurumu 1968).
11. Ceza Muhakemesi Kanunu, Kanun Numarası: 5271, Kabul Tarihi: 04.12.2004, RG: 17.12.2004/25673.
12. Cin H ve Akyılmaz G, Türk Hukuk Tarihi (Sayram Yayınları 2022).
13. Çağbayır Y, Ötüken Türkçe Sözlük (Ötüken Neşriyat 2007).
14. Çakan A, Dede Korkut Hikâyeleri (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları 2020).
15. Donuk A, Eski Türk Devletlerinde İdarî-Askerî Ünvan ve Terimler (Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları 1988).
16. Donuk A, ‘Türk Devletlerinde Hâkimiyet Anlayışı’ (1981) (10-11) Tarih Enstitüsü Dergisi 29 56.
17. Durmuş İ, ‘Transkripsiyon’ (TDV İslâm Ansiklopedisi, 2012) Erişim Tarihi 25 Şubat 2026.
18. Ercilasun AB, Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Şiirler ve Atasözleri (Bilge Kültür Sanat 2020).
19. Ergin M, Dede Korkut Kitabı I-II (Türk Dil Kurumu 2024).
20. Ergin M, Orhun Abideleri (Boğaziçi Yayınları 2018).
21. Genç M, ‘İltizam’ (TDV İslâm Ansiklopedisi, 2012) Erişim Tarihi 24 Mart 2026.
22. Herodot, Herodot Tarihi (Müntekim Ökmen çev., 1. baskı, Remzi Kitabevi 1973).
23. İbn Fadlan, İbn Fadlan Seyahatnamesi (Ramazan Şeşen çev. 10. baskı, Yeditepe Yayınevi 2021).
24. İnalcık H, İki Karanın Sultanı, İki Denizin Hakanı, Kâyser-i Rûm Fâtih Sultan Mehemmed Han (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları 2020).
25. İş Kanunu, Kanun Numarası: 4857, Kabul Tarihi: 22.05.2023, RG: 10.06.2003/25134
26. Kafesoğlu İ, Türk Millî Kültürü (Ötüken Neşriyat 2020).
27. Kaşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk (Ahmet Bican Ercilasun, Ziyat Akkoyunlu çev., 4. Baskı, Türk Dil Kurumu 2020).
28. Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lûgat-it-Türk Dizini IV (Besim Atalay çev. Türk Tarih Kurumu 1986).
29. Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi I (Besim Atalay çev. Türk Tarih Kurumu 1985).
30. Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi II (Besim Atalay çev. Türk Tarih Kurumu 1985).
31. Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi III (Besim Atalay çev. Türk Tarih Kurumu 1985).
32. Keskin B, Eski Uygur Türkçesi Hukuk Belgeleri (Türk Dil Kurumu 2022).
33. Kurtoğlu Y, Eski Orta Asya Türk Devletlerinde Aile (Türk Tarih Kurumu 2025).
34. Orkun HN, Eski Türk Yazıtları (Türk Dil Kurumu 1994).
35. Şeşen R, İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri (Bilge Kültür Sanat 2020).
36. Şirin H, Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi (Türk Dil Kurumu 2020).
37. Taşağıl A, Gök-Türkler (Türk Tarih Kurumu 2021).
38. Tekin T, Hunların Dili (BilgeSu Yayıncılık 2023).
39. Türk Borçlar Kanunu, Kanun Numarası: 6098, Kabul Tarihi: 11.01.2011, RG: 04.02.2011/27836.
40. Türk Ceza Kanunu, Kanun Numarası: 5237, Kabul Tarihi: 26.09.2004, RG: 12.10.2004/11.
41. Türk Dil Kurumu, ‘Derleme Sözlüğü’ (Türk Dil Kurumu, 2008) Erişim Tarihi 25 Şubat 2026.
42. Türk Dil Kurumu, ‘Güncel Türkçe Sözlük’ (Türk Dil Kurumu, 2023) Erişim Tarihi 25 Şubat 2026.
43. Türk Dil Kurumu, ‘Tarama Sözlüğü’ (Türk Dil Kurumu, 2009) Erişim Tarihi 25 Şubat 2026.
44. Türk Medeni Kanunu, Kanun Numarası: 4721, Kabul Tarihi: 22.11.2001, RG: 08.12.2001/24607.
45. Üçok C, Mumcu A ve Bozkurt G, Türk Hukuk Tarihi (Turhan Kitabevi 2025).
46. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, Kanun Numarası: 6458, Kabul Tarihi: 04.04.2013, RG: 11.04.2013/28615.
47. Yaman A ve Çalış H, İslâm Hukukuna Giriş (Marmara Üniversitesi İlâhiyat Vakfı Yayınları 2015).
48. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig (Ayşegül Çakan çev., 6. baskı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları 2018).
49. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig (Reşid Rahmeti Arat çev. 2. baskı, Kabalcı Yayınevi 2008).
50. Ziya Gökalp, Türk Töresi (Ötüken Neşriyat 2019).