Türkiye’de Şeker Üretimi; Yozgat Sorgun ve Boğazlıyan Şeker Fabrikalarının Kuruluşu ve Gelişimi

Öz

Türkiye Cumhuriyeti, şeker teminindeki sıkıntıları gidermek amacıyla şeker üretimini 1925'ten itibaren düzenlemeye çalışmıştır. 5 Nisan 1925 tarih ve 601 sayı ile "Şeker Fabrikalarının Kurulması ve Bunlara Tanınan Ayrıcalıklara İlişkin Kanun" kabul edilmişti. Ülkenin değişen ihtiyaçlarına binaen 1956'da ve 2001'de Şeker Kanunları çıkarılmıştı. 1990'lı yıllarda Türkşeker tarafından yatırım programına alınan dört yer, Aksaray, Kırşehir, Yozgat-Sorgun ve Sivas şeker fabrikaları projeleriydi. Sorgun Şeker Fabrikası, 1997'de deneme üretimine başlamış, 1998'de tam üretime geçmişti. Boğazlıyan Şeker Fabrikası Projesi, yatırımları geri kalmış bölgelere yaymak ve ilave istihdam imkanı sağlama pollitikasına uygun olarak hazırlanmıştı. Altıncı beş yıllık kalkınma planına göre; pancar üretimi teşvik edilecek dört yeni fabrika kurulmuştu. 14.11.1995'te Yozgat İli Boğazlıyan İlçesinde Şeker Fabrikası kurulması Bakanlar Kurulu Kararı'nca kararlaştırılmıştı. 2005'te fabrikanın temeli atılmış, 2006'da hizmete açılmıştı. Çalışmada, Yozgat Sorgun ve Boğazlıyan Şeker Fabrikalarının kuruluş ve gelişimleri anlatılarak, şeker üretimine, şehir ve ülke ekonomisine katkıları değerlendirilmiştir. Böylece yerel tarihe de katkı sağlanması amaçlanmıştır. Çalışma bu çerçevede bir ilk teşkil etmektedir. Çalışmanın ilk aşamasında; arşiv kaynakları, basın ve ilgili literatür taranıp, derlenmiştir. İkinci aşamada ise her iki fabrikadaki işçi ve idarecilerle derinlemesine mülakat yapılmıştır. Bu mülakatlarda Boğazlıyan Şeker Fabrikasının özel sektörün sağladığı imkanlar açısından gelişime daha açık olduğu işçi ve idareci kadrosunun gelişim sürecinden memnuniyet duyduğu tespit edilmiştir. Sorgun Şeker Fabrikasının ise bölgeden istihdam sağlaması, lojman ve sosyal tesislere sahip olması özellikle çalışan memnuniyeti olarak gözlenebilmektedir. Her iki fabrikanın çalışanları da üretim kapasitesini artırma, şehrin, bölgenin ve ülkenin gelişimine ve ekonomisine daha fazla katkıda bulunma isteği içindedir.

Anahtar Kelimeler

• Boğazlıyan
• Kalkınma
• Sorgun
• Şeker Fabrikaları
• Üretim
• Yozgat

Sugar Production in Türkiye; Yozgat, Sorgun and Boğazlıyan Sugar Factories Establishment and Development

Öz

The Republic of Türkiye has attempted to regulate sugar production since 1925 in order to alleviate difficulties in sugar supply. The "Law on the Establishment of Sugar Factories and the Privileges Granted to Them" was adopted on April 5, 1925, with number 601. In response to the country's changing needs, the Sugar Laws were enacted in 1956 and 2001. In the 1990s, four locations included in Türkşeker's investment program were the Aksaray, Kırşehir, Yozgat-Sorgun, and Sivas sugar factory projects. Sorgun Sugar Factory started trial production in 1997 and began full production in 1998. The Boğazlıyan Sugar Factory Project was prepared in line with the policy of spreading investments to underdeveloped regions and creating additional employment opportunities. According to the Sixth Five-Year Development Plan, four new factories were established to encourage sugar beet production. The establishment of a sugar factory in Boğazlıyan District of Yozgat Province was decided by a Cabinet Decree on November 14, 1995. The factory's foundation was laid in 2005, and it opened for business in 2006.This study describes the establishment and development of the Yozgat Sorgun and Boğazlıyan Sugar Factories, and evaluates their contributions to sugar production, the city, and the national economy. The aim is thus to contribute to local history as well. This study is a first of its kind in this context. In the first stage of the study, archival sources, press releases, and relevant literature were reviewed and compiled. In the second phase, in-depth interviews were conducted with workers and managers at both factories.These interviews revealed that Boğazlıyan Sugar Factory is more open to development in terms of the opportunities provided by the private sector, and that its workers and management staff are satisfied with the development process.The fact that Sorgun Sugar Factory provides employment from the region and has housing and social facilities is particularly noticeable in terms of employee satisfaction. The employees of both factories are eager to increase production capacity and contribute more to the development and economy of the city, region, and country.

Anahtar Kelimeler

• Boğazlıyan
• Development
• Sorgun
• Sugar Factories
• Production
• Yozgat

Kaynakça

1. Anadolu Haber. (1990). “Yozgatlı Bakanlarımız Lütfullah Kayalar ve Cemil Çiçek’ten Sevindirici Haber Şeker Sorgun’a”, Y.1, S.1.
2. Anadolu Haber. (1990). “Yozgat’ta Şeker Bayramı; Temel atma törenine Cumhurbaşkanı Özal’la birlikte Başbakan Akbulut, Bakan ve milletvekillerinin katılacağı kesinleşti. Y.1, S.2.
3. Anadolu Haber. (1990). “Devlet Yozgat’ta”, Y.1, S.3.
4. Anadolu Haber. (1990). “Sorgun Şeker Fabrikası’nın Temeli Atıldı. Hayırlı Olsun”. Y.1, S.4.
5. Anadolu Haber. (1991). “Tarım Orman ve Köyişleri Bakanı Lütfullah Kayalar’ın Yeni Yıl Mesajı: 1991 Yılı Atılım Yılı Olacaktır”. Y.1, S.6.
6. Anadolu Haber. (1991). “Şekere Adım Adım”. Y.2, S.8.
7. Boğazlıyan Haber. (2005, 4 Ocak). “Gelin birlik olalım”. Y.1, S.5.
8. Boğazlıyan Haber. (2005, 28 Şubat). “Bugün İtibariyle Şantiyeler Kurulmaya Başlanılacak Şeker Biraz Daha Yakın”. Y.1, S.40.

9. Boğazlıyan Haber. (2005, 15 Nisan). “Şeker Fabrikası tehlikeye mi giriyor?. Y.1, S.80.
10. Boğazlıyan Haber. (2005, 16 Nisan). “Şekerde Mutlu Son”. Y.1, S.81.
11. Boğazlıyan Haber. (2005, 27 Mayıs). “Özışık Rakipsiz”. Y.1, S.116.
12. Boğazlıyan Haber. (2005, 4 Mayıs). “Pancar Mutlu Etti Kampanya Dönemi Sona Erdi. Çiftçinin eline toplam 71.5 trilyon lira geçti”. Y.1, S.96.
13. Boğazlıyan Haber. (2005, 1 Haziran). “Şeker’e İlk Adım”. Y.1, S.120.
14. Boğazlıyan Haber. (2005, 14 Haziran). “Şeker gibi avans”. Y.1, S.131.
15. Boğazlıyan Haber. (2005, 22 Haziran). “Boğazlıyan Açan Bir Gül”. Y.1, S.138.
16. Dilek, A.- Öztürk A. A.-Baysan, S. (2021). “Türkiye’de Kurulan Şeker Fabrikalarının Yaygın Eğitim Kurulu Olarak İşlevi: Sözlü Tarih Araştırması”. Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitimi Dergisi. 7(1), 32-74.
17. Doğruyol, A. (2011). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Sanayileşme Çabaları. İstanbul: Akis Kitap.
18. Eştürk, Ö. (2018). “Türkiye’de Şeker Sektörünün Önemi ve Geleceği Üzerine Bir Değerlendirme”. Anadolu İktisat ve İşletme Dergisi. 2(1), 2018, 67-81.
19. Eştürk, Ö. (2021). “Şeker Sanayiinin Kurulması ve Gelişimi”, Atatürk Ansiklopedisi. 1-5, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/242/%C5%9Eeker_Sanayinin_Kurulmas%C4%B1_ve_Geli%C5%9Fimi (Erişim Tarihi:15.11.2024).
20. Gürdamar, E. (2021). “Demokrat Parti Dönemi’nde Uygulanan Şeker Politikaları ve Şeker Sanayisinin Gelişimi”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. Y.10, S.27, Temmuz, 101-143.
21. Güvemli, O. - Karayaman, M. (2017). “Uşak Şeker Fabrikasının Kuruluşu ve Gelişmesi”. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi. S.13, 6-50.
22. https://www.turkseker.gov.tr/(Erişim Tarihi:20.12.2025)
23. https://ekonas.com.tr/projects/bogazliyan-seker-fabrikasi-10000-t-g/(Erişim Tarihi, 20.12.2025)
24. İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat- 4 Mart 1923), (2004). https://www.apikam.org.tr/YuklenenDosyalar/Dokumanlar/4a994389-e747-428f-bf26 73d739b420d3%C4%B0ktisat%20Kongresi.pdf(Erişim Tarihi: 3.08.2025).
25. Kanunlar Kararlar. “Şeker fabrikalarına bahşolunan imtiyazat ve muafiyat hakkında kanun” Resmî Ceride ile neşir ve ilâm: 14. IV. 1341 - Sayı: 92), No:601.
26. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc003/kanuntbmmc003/kanuntbmmc00300601.pdf (Erişim Tarihi:11.09.2025)
27. Karayaman, M. (2012). “Atatürk Döneminde Şeker Sanayi ve İzlenen Politikalar”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. Mart 2012, CXVIII, S.82, 53-96.
28. Kasalak, K. (2012). “Teşvik-i Sanayi Kanunları ve Türkiye’de Sanayileşmeye Etkileri”. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. Aralık, S.27, 65-79.
29. Koç, H. - Bulut, İ.(2016). “Türkiye şekerpancarı üretiminde Yozgat ilinin yeri ve önemi”. Türk Coğrafya Dergisi. 67, 33-40.
30. Kayseri Şeker Fabrikası A.Ş. Genel Müdürlüğü 30. Dönem Toplu Sözleşme Kitapçığı, 01.02.2023-31.01.2025.
31. Milliyet Gazetesi. (1976, 18 Temmuz). “Demirel 2, Erbakan 5 Tesisin Temelini Attı”. s.1,7. “Erbakan Yozgat’ta beş yeni tesisin temeline ilk harcı koydu”.
32. Ökçün, A. G. (1968). “1923 Yılında İzmir’de Toplanan Türkiye İktisat Kongresinde Kabul Edilen Esaslar”. Ankara Üniversi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi. S.01, 53-100.
33. Özer, S. (2021). “Türkiye’de Şeker Sanayii (1925-1950)”. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, Y.17, S.33, Bahar, 95-124.
34. Polatoğlu, M. G. (2017). Cumhuriyet Dönemi’nde Türk Şeker Sanayisinin Kurulması. Ankara: Atam.
35. Polatoğlu, M. G. (2022). “Şeker Fabrikaları”, Atatürk Ansiklopedisi, 1-6. https://yeni.ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/999/%C5%9Eeker-Fabrikalar%C4%B1(Erişim Tarihi:27.11.2023).
36. Temizgüney, F. (2010). “Erzurum Şeker Fabrikası’nın Açılışı”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (TAED), 43, 329-343.
37. Uğurlar, A. (2025). “Erken Cumhuriyet Dönemi (1923-1940) Sanayileşme ve Modernleşme Projeleri: Şeker Fabrikalarının Sosyo-Ekonomik ve Sosyo-Mekansal Etkileri”, Online Journal of Art and Design volume 13, issue 2, April, 97-126.
38. Şeker Kanun Layihası. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d10/c012/b080/tbmm100120800480.pdf (Erişim Tarihi:27.11.2023).
39. 6747 Sayılı Şeker Kanunu. Kabul Tarihi:22/6/1956, Yayımlandığı Resmî Gazete: 29/6/1956, S:9345, Yayımlandığı Düstur: Tertip:3, C.37, S.1347. https://www.zmo.org.tr/icerik/6747-sayili-seker-kanunu-177 (Erişim Tarihi 13.8.2025)
40. 4634 Sayılı Şeker Kanunu. Resmî Gazete, 19.4.2001, S.24378, https://orgtr.org/seker-kanunu-4634-sayili-kanun/(Erişim Tarihi:13.08.2025)
41. Şeker Pancarı Ürün Raporu 2020. Yayın no 328.pdf” https://arastirma.tarimorman.gov.tr (Erişim Tarihi 23.09.2024)
42. Teşvik-i Sanayi Kanunu, Resmî Ceride ile neşir ve ilânı: 15/V 1/1927 - Sayı : 608 https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc005/kanuntbmmc005/kanuntbmmc00501055.pdf (Erişim Tarihi: 20.12.2025)
43. Türk Şeker Sektör Raporu 2024, (https://www.turkseker.gov.tr/data/dokumanlar/Sektor_Raporu_2024.pdf (Erişim Tarihi: 20.12.2025)
44. Yozgat Şeker Fabrikası. https://www.sorgundusuncekulubu.com/yozgat-seker-fabrikasi-2/ (Erişim Tarihi, 3.5.2025)
45. BCA.585.44085.208909.44.1925.05.23
46. BCA.30.18.1.1.14.40.13.21.6.1925
47. BCA.30.10.0.0.197.350.6.28.12.1926.(232 A)
48. BCA.30.18.1.2.12.47.17.5.7.1930
49. BCA.30.18.1.2.15.73.10.12.11.1930
50. BCA.30.18.1.2.34.15.17.7.3.1933
51. BCA.3018.1.2.34.19.4.24.3.1933
52. BCA.3018.1.2.36.35.11.13.5.1933
53. BCA. 490.01.34.142.2.(3).15.02.1931
54. BCA.30.18.1.2.40.80.11.12.11.1933
55. BCA.30.18.1.2.42.7.14.17.2.1934
56. BCA.30.18.1.2.49.74.12.31.10.1934
57. BCA.30.18.1.2.45.39.6.2.6.1934.(208-13)
58. BCA.30.18.1.2.92.87.20.10.9.1940. (262)
59. BCA.30.18.1.2.126.57.17.27.7.1951 (10-57)
60. BCA.30.18.1.2.126.57.18.27.7.1951(10-570)
61. BCA.30.18.1.2.126.66.1.21.8.1951 (10-582)
62. BCA.30.18.1.2.126.66.3.21.8.1951(10-583)
63. BCA.30.18.1.2.127.96.15.31.12.1951(10-613)
64. BCA.30.18.1.2.128.12.14.7.2.1952(10-626)
65. BCA.30.18.1.2.128.12.15.7.2.1952(10-627)
66. BCA.30.18.1.2.128.19.19.6.3.1952.(10-640)
67. BCA.30.18.1.2.129.63.8.24.7.1952(10-695)
68. BCA.30.18.1.2.131.18.20.11.3.1953(10-771)
69. BCA.30.18.1.2.131.27.12.6.4.1953(10-782)
70. BCA.30.18.1.2.133.75.1.12.9.1953(10-875)
71. BCA.30.18.1.2.133.81.8.3.10.1953(10-885)
72. BCA.30.18.1.2.133.71.20.3.9.1953(12-72)
73. BCA.30.18.1.2.133.81.7.6.10.1953 (10-884)
74. BCA.30.18.1.2.137.95.16.20.11.1954 (10-1190)
75. BCA.30.18.1.2.137.94.9.16.11.1954.(10-1187)
76. BCA.30.18.1.2.137.98.11.26.11.1954(9-706)
77. BCA. 30.18.1.2. 138.26.5.5.3.1955(82-1)
78. BCA.30.18.1.2.357.156.14.5.8.1976
79. BCA. 30.18.1.2.827.769.1.14.11.1995