GASPIRALI İSMAİL BEY'İN CEDİTÇİLİK HAREKETİ VE TERCÜMAN GAZETESİ'NİN MİLLİYETÇİLİK KURAMLARI AÇISINDAN ANALİZİ

Öz

Gaspıralı İsmail Bey'in 1883 ile 1914 arasında yürüttüğü Ceditçilik hareketi ve Tercüman gazetesi, Türk düşünce tarihinde ağırlıklı olarak eğitim tarihi ve biyografi çerçevesinde ele alınmıştır. Bu çalışma söz konusu vakayı milliyetçilik kuramlarının analitik merceğinden okumakta, Ernest Gellner'in yüksek kültür, Benedict Anderson'un matbaa kapitalizmi ve Michael Billig'in banal milliyetçilik kavramlarını aynı vaka üzerinde birlikte işletmektedir. Çalışma Gaspıralı'ya sonradan üretilmiş bir ulus inşa niyeti atfetmemekte, failin kendi öz tanımından bağımsız olarak harekete geçirdiği kurumsal mekanizmaların etkilerini çözümleyen işlevsel bir okuma benimsemektedir. Bu doğrultuda incelenen birim bir ulus-devlet adayı topluluk olarak tanımlanmamış, standart müfredatın ve lehçeler üstü bir matbaa dilinin sınırlarını çizdiği yerel üstü okur kamusu olarak sınırlandırılmıştır. Nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş, kuram güdümlü içerik analizine dayanan araçsal bir durum çalışması yürütülmüştür. Veri seti, Tercüman'da yayımlanmış yazıların Yavuz Akpınar tarafından hazırlanan neşri ile Nadir Devlet'in aktardığı gazete metinlerinden oluşturulmuş, kodlama kategorileri üç kuramsal eksenden türetilmiştir. Bulgular, Cedit okullarının yerel sadakatleri aşan bir kültürel standardizasyon işlevi gördüğünü, Tercüman'ın lehçeler üstü bir yazı dilini sabitleyerek dağınık toplulukları tek bir okur kamusunda birleştirdiğini ve bu kamunun aidiyetinin deiktik dil, sabit slogan ve haber tasnifi gibi sıradan araçlarla gündelik alışkanlığa dönüştürüldüğünü göstermektedir. Çalışma ayrıca Ceditçiliğin öncelikle dinî bir ıslah hareketi olduğunu savunan karşı yorumla açık biçimde yüzleşmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Gaspıralı İsmail Bey
• Ceditçilik Hareketi
• Tercüman Gazetesi
• Milliyetçilik
• Modernleşme.

AN ANALYSIS OF ISMAIL BEY GASPIRALI'S JADIDISM MOVEMENT AND THE TERCUMAN NEWSPAPER IN THE CONTEXT OF NATIONALISM THEORIES

Öz

The Jadidism movement led by İsmail Bey Gaspıralı between 1883 and 1914, together with the Tercüman newspaper, has been examined in Turkish intellectual history mainly within the frameworks of educational history and biography. This study analyses the case through the lens of nationalism theory, incorporating Ernest Gellner’s concepts of high culture, Benedict Anderson’s print capitalism, and Michael Billig’s notion of banal nationalism. The study ascribes no retrospectively contrived nation-building motives to Gaspıralı and employs a functional interpretation that examines the impacts of the institutional frameworks he inititated, irrespective of his self-identification. Consequently, the entity being examined is not characterized as a prospective nation-state community but is delineated as a supra-local readership whose parameters were established by a standardised curriculum and a supradialectal written language. A qualitative methodology is employed via an instrumental case study utilizing directed content analysis. The data set includes the articles released in “Tercüman” as compiled in Yavuz Akpınar's edition along with the newspaper content provided by Nadir Devlet, and the coding classifications originated from the three theoretical frameworks. The findings suggest that the Jadid schools fascilitated a process of cultural homogenization that transcended regional alliences, that “Tercüman” consolidated scattered communities into a cohesive readership by establishing a supradialectal written language, and that the affilition of this readership was transformed into routine practice via commonplace mechanisms such as deictic expressions, a consistent slogan and news categorization. The study also addresses the opposing notion that views Jadidism primarily as a religious reform initiative.

Anahtar Kelimeler

• İsmail Bey Gaspıralı
• Jadidism Movement
• Tercüman Newspaper
• Nationalism
• Modernization.

Kaynakça

1. Abdirashidov, Z. (2024). Türkistan İstiklali Yolunda: İstanbul'daki Buhara Hayır Cemiyeti Hakkında. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 21(3), 584-598.
2. Akpınar, Y. (2011). Tercüman. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 40, s. 492-494). İstanbul: TDV Yayınları.
3. Akyüz, Y. (2001). Türk Eğitim Tarihi (Başlangıçtan 2001'e). İstanbul: Alfa.
4. Anderson, B. (1995). Hayali Cemaatler: Milliyetçiliğin Kökenleri ve Yayılması (2. bs.) (Çev. İ. Savaşır). İstanbul: Metis.
5. Arabacı, H. M. (2021). Rus ordusunda Kırım Tatar Süvari Birlikleri 1806-1920. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (67), 299-312. https://doi.org/10.51290/dpusbe.842607
6. Asker, A. ve Özel Özcan, M. S. (2016). Panslavizmin Çarlık Rusyası'nın ve Sovyetler Birliği'nin Balkan Politikaları Üzerindeki Etkisi. Uluslararası Suçlar ve Tarih, (17), 17-46.
7. Bilgin Topçu, Ü. (2014). Gaspıralı'da Kadın. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (20), 45-62.
8. Billig, M. (2002). Banal Milliyetçilik (Çev. C. Şişkolar). İstanbul: Gelenek.

9. Curayeva, B. (2002). İsmail Gaspıralı ve Türkistan'da Ceditçi Hareketi. Türkler (Cilt 18, s. 1096-1103). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
10. Çetinbaş, U. (2025). Dilde, Fikirde ve Işte Birlik: Cedîdci Pedagoji Üzerine Bir Değerlendirme. Türkoloji, (124), 49–76. https://izlik.org/JA62KN52HJ
11. Çiçek, A. (2024). Milliyetçilik Kuramları. Ş. Anbarlı Bozatay ve K. A. Demir (Ed.), İmparatorluktan ulus devlete Türk milliyetçiliği (s. 1-27). Ankara: Gazi Kitabevi.
12. Çiçek, A. (2025). Imagined Communities and Modern Nation Building: A Comparative Analysis of Anderson and Gellner's Theories of Nationalism. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), 1-12.
13. Deutsch, K. W. (1966). Nationalism and Social Communication: An Inquiry into The Foundations of Nationality. Cambridge, MA: The MIT Press.
14. Devlet, N. (1988). İsmail Bey Gaspıralı (1851-1914). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
15. Devlet, N. (1999). Rusya Türklerinin Millî Mücadele Tarihi (1905-1917). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
16. Devlet, N. (2011). Unutturulan Türkçü, İslamcı, Modernist İsmail Gaspıralı. İstanbul: Başlık Yayın Grubu.
17. Erdim, E. ve Kaya, İ. (2018). Eğitimde Bir Yenilik Arayışı Bağlamında Ceditçilik Hareketinin Arap Dil Öğretimine Yansımaları: Ahmed Hadi Maksudi Örneği. Turkish Studies Comparative Religious Studies, 13(17), 109-121. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.13541
18. Fisher, A. W. (1978). The Crimean Tatars. Stanford, CA: Hoover Institution Press. Fox, J. E. ve Miller-Idriss, C. (2008). Everyday Nationhood. Ethnicities, 8(4), 536-563.
19. Gaspıralı, İ. (2003). Roman ve Hikâyeleri. Y. Akpınar (Haz.). İstanbul: Ötüken.
20. Gaspıralı, İ. (2004). Fikrî Eserleri (Seçilmiş Eserler). Y. Akpınar (Haz.). İstanbul: Ötüken.
21. Gaspıralı, İ. (2007). Lisan Meselesi (Dil, Edebiyat, Seyahat Yazıları) Y. Akpınar (Haz.). İstanbul: Ötüken.
22. Gaspıralı, İ. (2017). İsmail Gaspıralı Eğitim Yazıları (Usûl-I Cedit Eğitim Hakkındaki Yazıları, Eserleri) Y. Akpınar (Haz.). İstanbul: Ötüken.
23. Gellner, E. (1964). Thought and Change. London: Weidenfeld and Nicolson.
24. Gellner, E. (1992). Uluslar ve Ulusçuluk. (Çev. B. E. Behar ve G. G. Özdoğan). İstanbul: İnsan Yayınları.
25. Hroch, M. (2011). Avrupa'da Millî Uyanış: Toplumsal Koşulların ve Toplulukların Karşılaştırmalı Analizi. (Çev. A. Özdemir). İstanbul: İletişim.
26. Hsieh, H.-F. ve Shannon, S. E. (2005). Three Approaches to Qualitative Content Analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277-1288.
27. Kadyrov, M. (2014). Kırgızistan'da Ceditçilerin Eğitim Alanındaki Faaliyetleri. Dinî Araştırmalar, 17(45), 159-172.
28. Kanlıdere, A. (2005). Dinî Ceditçilikten Seküler Reformculuğa: Islahçı ve Ceditçilerin Zihnî Serüvenleri. XIV. Türk Tarih Kongresi: Kongreye sunulan bildiriler (Cilt 2, Kısım 2, s. 1339-1344). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
29. Khalid, A. (1998). The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. Berkeley, CA: University of California Press.
30. Kınacı, C. (2014). Ütopyadan Gerçeğe: Kadınlar Ülkesi ve Arslan Kız'dan Âlem-i Nisvân'a Evrilen Türk Kadın Hareketi. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 11(4), 224-247.
31. Kırımlı, H. (1996). Gaspıralı İsmail Bey. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 13, s. 392-395). İstanbul: TDV Yayınları.
32. Kırımlı, H. (2010). Kırım Tatarlarında Millî Kimlik ve Millî Hareketler (1905-1916). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
33. Lazzerini, E. J. (1973). Ismail Bey Gasprinskii and Muslim Modernism in Russia, 1878-1914. [Yayımlanmamış doktora tezi]. University of Washington.
34. Maraş, İ. (1997). İsmail Gaspıralı'nın Bilinmeyen Bir Risalesi: Mektep ve Usul-i Cedid Nedir? Emel Dergisi, 219, 10-20.
35. Okçu, E. (2022). Rusya Türklerinde Kadın Hakları Meselesi. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(8), 827-838.
36. Özkırımlı, U. (2010). Theories of Nationalism: A Critical Introduction (2nd ed.). Basingstoke: Palgrave Macmillan.
37. Saklı, A. R. (2016). Gaspıralı İsmail Bey ve Kırım. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (53), 265-271.
38. Saray, M. (1987). Türk Dünyasında Eğitim Reformu ve Gaspıralı İsmail Bey. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
39. Seydahmet, C. (1996). Gaspıralı İsmail Bey. R. Bakkal (Haz.). İstanbul: Avrasya Bir Vakfı.
40. Skey, M. ve Antonsich, M. (Ed.). (2017). Everyday Nationhood: Theorising Culture, Identity and Belonging After Banal Nationalism. London: Palgrave Macmillan.
41. Solak, F. (2001). Doğumunun 150. Yılında Gaspıralı İsmail Bey, Tercüman Gazetesi Bibliyografyası ve Türkçe Yayınlar. Müteferrika, (20), 79-104.
42. Stake, R. E. (1995). The Art of Case Study Research. Thousand Oaks, CA: Sage.
43. Şahin, K. (2009). Küreselleşme Tartışmaları Işığında Ulus Devlet. İstanbul: Yeniyüzyıl Yayınları.
44. Şahin, S. (2014). İsmail Gaspıralı, Türk Kadını ve Âlem-i Nisvan Dergisi. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 11(4), 210-223.
45. Tavkul, U. (2019). Gaspıralı'nın Yolunda Kafkasyalı Bir Aydın: İsmail Akbay, İlk Karaçay-Malkar Türkçesi Alfabe ve Okuma Kitabının Yazarı. Journal of Modern Turkish Studies, 16(2), 439-454.
46. Tuna, M. (2015). Imperial Russia's Muslims: Islam, Empire and European Modernity, 1788-1914. Cambridge: Cambridge University Press.
47. Yılmaz, K. (2022). Vizyoner Bir Lider Olarak Gaspıralı İsmail Bey. Türkiye Eğitim Dergisi, 7(2), 365-379.