Özel Eğitim Kurumlarında Görev Yapan Öğretmenlerin Mesleki Tükenmişlik ve Mesleki Doyum Düzeyleri

Öz

Bu araştırma ile özel eğitim kurumlarında görev yapan öğretmenlerin mesleki tükenmişlik ve doyum düzeylerinin incelenmesi amaçlanmaktadır. Araştırma evrenini özel eğitim kurumlarında görev yapan öğretmenler, çalışma grubunu ise Antalya ilinde aktif olarak görev yapan yaşları 21-41 arasında değişen 129 erkek ve 150 kadın olmak üzere toplam 279 özel eğitim öğretmeni oluşturmuştur. Kişisel verilerin elde edilmesinde araştırmacılar tarafından oluşturulan kişisel bilgi formu kullanılırken, mesleki tükenmişlik düzeylerinin belirlenmesinde Maslach Tükenmişlik Ölçeği, mesleki doyum düzeylerinin belirlenmesinde ise Mesleki Doyum Ölçeği kullanılmıştır. Elde edilen verilerin homojenlik ve varyansları test edilmiş, dağılımlarına uygun test teknikleri ile analizleri yapılmıştır. Mesleki tükenmişlik boyutları ve mesleki doyum değerleri arasında cinsiyet faktörüne bağlı bir değişim gözlenmezken, yaş ve mesleki tecrübe faktörlerine bağlı değişimlerin istatistiksel olarak anlamlı olduğu tespit edilmiştir. Mesleki doyum ve mesleki tükenmişlik arasında negatif yönlü bir ilişki olduğu görülmektedir. Regresyon modeline göre, mesleki doyum regresyon katsayısı anlamlı negatif bir ilişki göstermektedir. Sonuç olarak, öğretmenlerin yaşları ve mesleki tecrübeleri arttıkça mesleki tükenmişliklerinin de arttığı belirlenmiştir. Mesleki doyum düzeylerinin ise yaş ve mesleki tecrübeye göre tutarlı bir örüntü göstermediği ve heterojen bir dağılım sergilediği görülmüştür. Mesleki doyum ve mesleki tükenmişlik arasında negatif yönlü bir ilişki bulunmaktadır. Bu durum, özel eğitim kurumu öğretmenlerinin mesleki tükenmişlikleri arttıkça mesleki doyumlarının azaldığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Özel Eğitim
• Öğretmen
• Tükenmişlik
• İş doyumu

Occupational Burnout and Occupational Satisfaction Levels of Teachers Working in Special Education Institutions

Öz

This study aims to examine the occupational burnout and occupational satisfaction levels of teachers working in special education institutions. The research population consisted of teachers employed in special education institutions, while the study group comprised 279 special education teachers (129 male and 150 female) actively working in Antalya province, with ages ranging from 21 to 41 years. A personal information form developed by the researchers was used to collect demographic data. The Maslach Burnout Inventory was employed to determine occupational burnout levels, and the Occupational Satisfaction Scale was utilized to assess occupational satisfaction levels. The homogeneity and variance of the obtained data were tested, and analyses were conducted using statistical techniques appropriate to their distribution. The findings revealed no significant differences in occupational burnout dimensions and occupational satisfaction levels based on gender. However, variations related to age and professional experience were found to be statistically significant. A negative relationship was observed between occupational satisfaction and occupational burnout. According to the regression model, the Occupational Satisfaction regression coefficient demonstrated a significant negative relationship. In conclusion, it was determined that teachers' occupational burnout levels increased as their age and professional experience increased. Occupational satisfaction levels, however, did not show a consistent pattern with respect to age and professional experience, displaying a heterogeneous distribution. A negative correlation exists between occupational satisfaction and occupational burnout. This finding indicates that as the occupational burnout of special education teachers increases, their occupational satisfaction decreases.

Anahtar Kelimeler

• Special Education
• Teacher
• Burnout
• Occupational Satisfaction

Kaynakça

1. 1. Acar, Ö. F., & Karaaslan, D. D. Ö. (2022). Özel eğitim öğretmenlerinin mesleki tükenmişlik, iş tatmin ve iş stres düzeylerinin incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 12(3), 1821-1843. https://doi.org/10.24315/tred.1116786
2. 2. Adıgüzel, Z., Karadağ, M., & Ünsal, Y. (2011). Fen ve teknoloji öğretmenlerinin iş tatmin düzeylerinin bazı değişkenlere göre incelenmesi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 2(4), 49-74.
3. 3. Akıncı, M. (2016). Özel eğitim kurumlarında (rehabilitasyon) ve devlet okullarında çalışan öğretmenlerin tükenmişlik düzeyleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Beykent Üniversitesi.
4. 4. Ardıç, K., & Polatcı, S. (2008). Tükenmişlik sendromu akademisyenler üzerinde bir uygulama (GOÜ örneği). Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10(2), 69-96.
5. 5. Atabay, E. (2020). Tükenmişlik ile iş doyumu arasındaki ilişkinin incelenmesi: Anaokulu öğretmenleri örneklemi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Gelişim Üniversitesi.
6. 6. Avşaroğlu, S., Deniz, M., & Kahraman, A. (2005). Teknik öğretmenlerde yaşam doyumu iş doyumu ve mesleki tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (14), 115-129.
7. 7. Aydemir, H., Diken, İ. K., Yikmiş, A., Aksoy, V., & Özokçu, O. (2015). Özel eğitim alanında çalışan öğretmenlerin tükenmişlik düzeyleri ve yaşam doyumlarının incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(Özel Sayı), 68-86.
8. 8. Berk, S., & Aliyev, R. (2022). Özel gereksinimi olan ve tipik gelişen çocuklara eğitim veren öğretmenlerin mesleki tükenmişlik ve iş doyumu düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(2), 767-793. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2022..-968962

9. 9. Billingsley, B. S. (2004). Special Education Teacher Retention and Attrition: A Critical Analysis of the Research Literature. The Journal of Special Education, 38(1), 39–55. https://doi.org/10.1177/00224669040380010401
10. 10. Brownell, M. T., Sindelar, P. T., Kiely, M. T., & Danielson, L. C. (2010). Special Education Teacher Quality and Preparation: Exposing Foundations, Constructing a New Model. Exceptional Children, 76(3), 357-377. https://doi.org/10.1177/001440291007600307
11. 11. Brunsting, N. C., Sreckovic, M. A., & Lane, K. L. (2014). Special Education Teacher Burnout: A Synthesis of Research from 1979 to 2013. Education and Treatment of Children, 37, 681-711. https://doi.org/10.1353/etc.2014.0032
12. 12. Burke, M. M., & Hodapp, R. M. (2014). Relating stress of mothers of children with developmental disabilities to family-school partnerships. Intellectual and developmental disabilities, 52(1), 13–23. https://doi.org/10.1352/1934-9556-52.1.13
13. 13. Cemaloğlu, N., & Erdemoğlu Şahin, D. (2007). Öğretmenlerin mesleki tükenmişlik düzeylerinin farklı değişkenlere göre incelenmesi. Kastamonu Education Journal, 15(2), 463-484.
14. 14. Chan, D. W. (2007). Burnout, self‐efficacy, and successful intelligence among Chinese prospective and in‐service school teachers in Hong Kong. Educational Psychology, 27(1), 33-49. https://doi.org/10.1080/01443410601061397
15. 15. Çağlar, Ç., & Demirtaş, H. (2011). Dershane öğretmenlerinde tükenmişlik ve iş doyumu. E-uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 2(2), 30-49.
16. 16. Çavuşoğlu, İ. (2005). Endüstri meslek liselerinde çalışan öğretmenlerin tükenmişlik düzeyleri ile bazı kişisel değişkenler arasındaki ilişki (Bolu ili örneği) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Abant İzzet Baysal Üniversitesi.
17. 17. Çelik, M., & Yılmaz, K. (2015). The relationship between teachers' occupational professionalism and burnout. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (30), 93-122.
18. 18. Çelik, O. T., & Üstüner, M. (2018). Öğretmenlerin mesleki tükenmişlikleri ile yaşam doyumları arasındaki ilişki. Journal of Theoretical Educational Science, UBEK-2018, 41-60. https://doi.org/10.30831/akukeg.421820
19. 19. Çelik, Y., & Kılıç, İ. (2019). Hemşirelerde iş doyumu, mesleki tükenmişlik ve yaşam kalitesi arasındaki ilişkiler. Kocatepe Tıp Dergisi, 20(4), 230-238. https://doi.org/10.18229/kocatepetip.444706
20. 20. Çelikkaleli, Ö. (2011). Yetişkin eğitimcisi öğretmenlerin tükenmişlik ve mesleki yetkinliklerinin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Social Sciences Institute, (4), 38-53.
21. 21. Çimen, M., Şahin, B., Akbolat, M., & Işık, O. (2012). Özel bakım merkezinde çalışan personelin tükenmişlik ve iş doyum düzeylerine yönelik bir çalışma. Acıbadem Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 1, 21-31.
22. 22. Derinbay, D. (2012). Öğretim elemanlarının iş doyumları ile mesleki tükenmişliklerinin incelenmesi (Pamukkale Üniversitesi örneği). Education Sciences, 7(3), 910-929. https://doi.org/10.12739/10.12739
23. 23. Dolunay, A. B. (2001). Keçiören ilçesi genel liseler ve teknik-ticaret-meslek liselerinde görevli öğretmenlerde tükenmişlik durumu araştırması (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi.
24. 24. Ergin, C. (1992), “Doktor ve Hemşirelerde Tükenmişlik ve Maslach Tükenmişlik Ölçeğinin Uyarlanması”, VII. Ulusal Psikoloji Kongresi, Ankara.
25. 25. Eripek, S. (2005). Özel eğitim. In S. Eripek (Ed.), Özel eğitime giriş (pp. 1-11). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
26. 26. Ertürk, E., & Keçecioğlu, T. (2012). Relations between the levels of employees job satisfaction and burnout: A sample application on the teachers. Ege Academic Review, 12(1), 39-52.
27. 27. Fields, D. L., & Blum, T. C. (1997). Employee satisfaction in work groups with different gender composition. Journal of Organizational Behavior, 18, 181-196. https://doi.org/10.1002/(SICI)1099-1379
28. 28. Filiz, Z. (2014). Öğretmenlerin iş doyumu ve tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 10(23), 157-172. https://doi.org/10.17130/ijmeb.2014.10.23.437
29. 29. Girgin, G. (2010). Öğretmenlerde tükenmişliğe etki eden faktörlerin araştırılması. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 9(32), 31-48.
30. 30. Girgin, G., & Baysal, A. (2005). Zihinsel engelli öğrencilere eğitim veren öğretmenlerin mesleki tükenmişlikleri. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(18), 1-10.
31. 31. Grayson, J. L., & Alvarez, H. K. (2008). School climate factors relating to teacher burnout: A mediator model. Teaching and Teacher Education, 24(5), 1349–1363. https://doi.org/10.1016/j.tate.2007.06.005
32. 32. İkiz, E. (2010). Psikolojik danışmanların tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(2), 25-43.
33. 33. Kağan, M. (2005). Devlet ve özel ilköğretim okulları ile rehberlik ve araştırma merkezlerinde çalışan rehber öğretmenlerin iş doyumlarının incelenmesi (Ankara ili örneği) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi.
34. 34. Karahan, Ş., & Balat, G. U. (2011). Özel eğitim okullarında çalışan eğitimcilerin öz-yeterlik algılarının ve tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 29(29), 1-14.
35. 35. Karasar, N. (2019). Eğitimde yenileştirme yaklaşımları ve araştırma eğitimi. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences, 15(1), 260-264. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000809
36. 36. Kargün, M., Albay, F., Cenikli, A., & Güllü, M. (2012). Türk futbol hakemlerinin iş doyumu ve mesleki tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi. Spor ve Performans Araştırmaları Dergisi, 3(2), 30-38. https://doi.org/10.17155/spd.9425
37. 37. Keller, M. M., Chang, M. L., Becker, E. S., Goetz, T., & Frenzel, A. C. (2014). Teachers' emotional experiences and exhaustion as predictors of emotional labor in the classroom: an experience sampling study. Frontiers in psychology, 5, 1442. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2014.01442
38. 38. Kıral, E., & Diri, M. S. (2016). Ortaokul öğretmenlerinin iş doyumlarının mesleki tükenmişlik düzeylerine etkisi. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, 1(39), 125-149. https://doi.org/10.21764/efd.81587
39. 39. Kırılmaz, A., Çelen, Y., & Sarp, N. (2003). İlköğretim'de çalışan bir öğretmen grubunda "tükenmişlik durumu" araştırması. İlköğretim Online, 2(1), 2-9. http://www.ilkogretim-online.org.tr
40. 40. Kıvılcım, P. (2014). Öğretmenlerde iş doyumu, özyeterlik inancı ve yaşam doyumu ilişkisinin karşılaştırılması (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Toros Üniversitesi.
41. 41. Klassen, R. M., & Chiu, M. M. (2010). Effects on teachers' self-efficacy and job satisfaction: Teacher gender, years of experience, and job stress. Journal of Educational Psychology, 102(3), 741–756. https://doi.org/10.1037/a0019237
42. 42. Korkmaz, Ö., Kovancı, Ö., Çakır, R., & Uğur Erdoğmuş, F. (2019). Bilişim teknolojileri öğretmenlerinin mesleki doyum ve tükenmişlik düzeyleri. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 23(3), 830-847.
43. 43. Koruklu, N., Feyzioğlu, B., Özenoğlu Kiremit, H., & Kaldırım, E. (2013). Öğretmenlerin iş doyumu düzeylerinin bazı değişkenlere göre incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, 1(25), 119-137. 44. Kuzgun, Y., & Bacanlı, F. (2005). PDR'de kullanılan ölçekler. Nobel Yayın Dağıtım.
44. 45. Kuzgun, Y., Aydemir Sevim, S., & Hamamcı, Z. (1999). Mesleki Doyum Ölçeğinin Geliştirilmesi. Turkish Psychological Counseling and Guidance Journal, 2(11), 14-18. https://doi.org/10.17066/pdrd.40174
45. 46. Martin, R. A., & Lefcourt, H. M. (1983). Sense of humor as a moderator of the relation between stressors and moods. Journal of Personality and Social Psychology, 45(6), 1313-1324. https://doi.org/10.1037/0022-3514.45.6.1313
46. 47. Maslach, C., & Jackson, S. E. (1981). Maslach Burnout Inventory--ES Form (MBI). https://doi.org/10.1037/t05190-000
47. 48. Maslach, C., Schaufeli, W. B., & Leiter, M. P. (2001). Job burnout. Annual review of psychology, 52, 397–422. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.397
48. 49. Mistan, B. (2017). Özel eğitim kurumlarında çalışan öğretmenlerin iş doyumu ve mesleki tükenmişlik düzeylerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi.
49. 50. Naktiyok, A., & Karabey, C. N. (2010). İşkoliklik ve tükenmişlik sendromu. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 19(2), 179-198.
50. 51. Nichols, A. S., & LaPlante Sosnowsky, F. (2002). Burnout among special education teachers in self-contained cross-categorical classrooms. Teacher Education and Special Education, 25(1), 71-86. https://doi.org/10.1177/088840640202500108
51. 52. Otacıoğlu, S. G. (2008). Müzik öğretmenlerinde tükenmişlik sendromu ve etkileyen faktörler. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(15), 103-116.
52. 53. Sailor, W. (2015). Advances in schoolwide inclusive school reform. Remedial and Special Education, 36(2), 94–99. https://doi.org/10.1177/0741932514555021
53. 54. Seferoğlu, S. S., Yıldız, H., & Yücel, Ü. A. (2014). Öğretmenlerde tükenmişlik: Tükenmişliğin göstergeleri ve bu göstergelerin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Eğitim ve Bilim, 39(174), 348-364.
54. 55. Serin, O., Serin, N. B., & Saygılı, G. (2010). İlköğretim düzeyindeki çocuklar için problem çözme envanteri'nin (ÇPÇE) geliştirilmesi. İlköğretim Online, 9(2), 446-458.
55. 56. Sezer, F. (2012). Examining of teacher burnout level in terms of some variables. International Online Journal of Educational Sciences, 4(3), 617-631.
56. 57. Shephard, R. J. (1999). Biology and medicine of soccer: An update. Journal of Sports Sciences, 17(10), 757-786. https://doi.org/10.1080/026404199365498
57. 58. Sığrı, Ü., & Basım, N. (2006). İş görenlerin iş doyumu ile örgütsel bağlılık düzeylerinin analizi: Kamu ve özel sektörde karşılaştırmalı bir araştırma. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 6(12), 130-154.
58. 59. Sindelar, P. T., Brownell, M. T., & Billingsley, B. (2010). Special Education Teacher Education Research: Current Status and Future Directions. Teacher Education and Special Education: The Journal of the Teacher Education Division of the Council for Exceptional Children, 33(1), 8-24. https://doi.org/10.1177/0888406409358593
59. 60. Skaalvik, E. M., & Skaalvik, S. (2009). Does school context matter? Relations with teacher burnout and job satisfaction. Teaching and Teacher Education, 25(3), 518–524. https://doi.org/10.1016/j.tate.2008.12.006
60. 61. Soyer, F., Can, Y., & Kale, F. (2009). Beden eğitimi öğretmenlerinin iş tatmini ve mesleki tükenmişlik düzeylerinin çeşitli faktörler açısından incelenmesi. Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 3(3), 259-271.
61. 62. Sucuoğlu, B., & Kuloğlu, N. (1996). Özürlü çocuklarla çalışan öğretmenlerde tükenmişliğin değerlendirilmesi. Türk Psikoloji Dergisi, 10(36), 44-60.
62. 63. Sünter, T. A., Canbaz, S., Dabak, Ş., Öz, H., & Peşken, Y. (2006). Pratisyen hekimlerde tükenmişlik, işe bağlı gerginlik ve iş doyumu düzeyleri. Genel Tıp Dergisi, 16(1), 9-14.
63. 64. Şahin, F., & Şahin, D. (2012). Examining the burn-out level of special education teachers working with disabled individuals. Journal of Teacher Education and Educators, 1(2), 275-294.
64. 65. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson.
65. 66. Taşdan, M., & Tiryaki, E. (2008). Özel ve devlet ilköğretim okulu öğretmenlerinin iş doyumu düzeylerinin karşılaştırılması. Eğitim ve Bilim, 33(147).
66. 67. Tomic, W., Tomic, D. M., & Evers, W. J. G. (2004). A question of burnout among reformed church ministers in the Netherlands. Mental Health, Religion & Culture, 7, 225-247. https://doi.org/10.1080/13674670310001602472
67. 68. Torun, A. (1995). Tükenmişlik, aile yapısı ve sosyal destek ilişkileri üzerine bir inceleme (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi.
68. 69. Tuğrul, B., & Çelik, U. P. E. (2002). Normal çocuklarla çalışan anaokulu öğretmenlerinde tükenmişlik. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(12), 1-11.
69. 70. Tuna, M. (2010). Beden eğitimi öğretmenlerinin tükenmişlik düzeyleri (Ankara ili örneği) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi.
70. 71. Turnbull, A., Turnbull, R., Wehmeyer, M. L., & Shogren, K. A. (2013). Exceptional lives: Special education in today's schools (7th ed.). Pearson.
71. 72. Tümkaya, S. (1996). Öğretmenlerdeki tükenmişlik görülen psikolojik belirtiler ve başa çıkma davranışları (Yayımlanmamış doktora tezi). Çukurova Üniversitesi.
72. 73. Westling, D. L. (2010). Teachers and challenging behavior: Knowledge, views, and practices. Remedial and Special Education, 31(1), 48–63. https://doi.org/10.1177/0741932508327466
73. 74. Yavuz, M. (2019). Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde çalışan öğretmenlerin mesleki tükenmişlik düzeyleri ve yaşam doyumlarının incelenmesi. OPUS International Journal of Society Researches, 13(19), 527-556. https://doi.org/10.26466/opus.601008
74. 75. Yerlikaya, E. E. (2003). Mizah tarzları ölçeği (Humor Styles Questionnaire) uyarlama çalışması (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi.
75. 76. Yıldız Kırılmaz, A., Çelen, Ü., & Sarp, N. (2003). İlköğretimde çalışan bir grup öğretmende "tükenmişlik durumu" araştırması. İlköğretim Online, 2(1), 2-9.
76. 77. Yıldız, E. (2012). Mesleki tükenmişlik ve rehber öğretmenler üzerine bir araştırma. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(33), 37-61.
77. 78. Yıldız, Ö., Saim, S., & Saraç, N. (2024). Özel eğitim öğretmenlerinin iş doyumu ve tükenmişlik algıları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Spor, Sağlık ve Eğitim Araştırmaları Dergisi, 3(1), 42-56.
78. 79. Yılmaz, E., & Aslan, S. (2018). Lise öğretmenlerinde tükenmişlik, iş doyumu ve algılanan sosyal destek: Bursa ili örneği. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(3), 1861-1886. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2018.18.39790-439327
79. 80. Yılmaz, İ. (2018). Gümüşhane ili Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı okullarda çalışan sınıf öğretmenlerinin tükenmişlik düzeyleri ile iş doyumu arasındaki ilişki (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yakın Doğu Üniversitesi.