AYVALIK’TA HAGİA TRİADA KİLİSESİ MİMARİ ANALİZİ
Öz
M.Ö 6. Yüzyıla tarihlenen Ayvalık’ın eski adı Kydoniestir. Ayvalık’ın Hekatonnessos adalarına serpilmiş Yunan kolonileri üzerine kurulduğu ve şehrin daha sonra bugünkü yerine taşındığı araştırmacılar tarafından belirtilmektedir.
1653 Yılı’nda Ayvalık zengin sakinlerin yaşadığı bir kıyı yerleşmesidir. 17. ve 18. yüzyıllarda Ayvalık da İzmir gibi bölgenin en önemli ticaret merkezlerinden biridir. Ticari hayata zeytin tarımının hakim olması nedeniyle zeytin, zeytinyağı, zeytinin yan ürünlerinin elde edildiği zeytinyağı fabrikaları ve sabunhanelerin sayısı giderek artmaktadır. Ayvalık, 1903 Yılı’nda yaptırılan Gymnasium Kydonion’un varlığı ile Ege Bölgesi’nin en önemli eğitim merkezi haline gelmiştir.
Osmanlı İmparatorluğu Dönemi’nde özerk bir yerleşme olan Ayvalık’ta Müslüman ve Rum sakinler bir arada yaşamıştır. Kent farklı etnik kökenli sakinlere ait farklı kültürel ekonomik, sosyal koşulların etkisi ile şekillenmiştir. Bu dönemde kent nüfusunun çoğunluğunu oluşturan Rum’lar kendi kültürel sosyal ve ekonomik konumlarını yansıtan bir tarihi doku ve bu dokunun siluetine ait kiliseler, zeytinyağı fabrikaları, sabunhaneler ve ticari depolar inşa etmişlerdir. 1923’te uygulanan dine dayalı nüfus değişimi sonrasında ya farklı işlevlere uyarlanarak, özgün konumları zedelenmiş ya da bazılarının boş bırakılarak, kaderlerine terkedildikleri görülmüştür. Bu kiliselerden toplamda on üç tanesinin günümüze kadar geldiği görülmektedir. Altı tanesi kent merkezinde, üç tanesi, Cunda Adası’nda, iki tanesi Ayvalık yerleşmesi dışında ve bir tane de Küçük Köy’dedir.
Bu çalışmada Ayvalık Kent Merkezi’nde yer alan kiliselerden Hagia Triada Kilisesi’nin başta mimari ve sanatsal özellikleri incelenmiştir. Bu kapsamda kilise, plan şeması, yapım tekniği ve kullanılan malzemeler bakımından incelenerek Ayvalık Kent Merkezi’nde bulunan kiliseler arasındaki yeri belirlenmiştir. Ayrıca 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması gereğince Türkiye ve Yunanistan arasında uygulanan dine dayalı nüfus değişimi sonrasındaki süreçte bu kilisede meydana gelen olumsuz etkiler irdelenmiştir. Bu çalışma için öncelikle ön bilgilerin ve gerekli dokümanların elde edilmesi amacıyla literatür araştırılmıştır. Ait oldukları cemaatin (Rum Ortodoks) kiliseleri hakkında kaynaklar incelenmiştir. Belediye arşivi, il Müze Müdürlüğü arşivi ve yerel sakinlerin arşivlerinden yararlanılmıştır. Ayrıca Ayvalık Tarihi Dokusu ile ilgili olarak yerleşme sakinlerinden Ali Onay Bey ile görüşülmüştür. Kilisenin rölöveleri çıkarılmış ve fotoğrafları çekilerek belgelenmiştir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- AKA, D., Ayvalık İktisadi Coğrafyası. İstanbul, Ülkü Matbaası,1944.
- AKTEPE,H.M, Ayvalık’ta Dini Yapıların Fiziksel Çevre Etkilerine Bağlı Oluşumu, Mimar Sinan Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. s.52. İstanbul,1994.
- ARIKAN, Z., 1821 Ayvalık İsyanı. Ankara Türk Tarih Kurumu Basımevi. 1988.
- AYVALIK’TA ŞEHİRCİLİK ARAŞTIRMALARI. İTÜ Şehircilik Kürsüsü Yayınları, Fakülteler Matbaası. s.116, İstanbul 1962-63.
- BAYRAKTAR, B., Osmanlı’dan Cumhuriyete Ayvalık Tarihi. AKDTYK Atatürk Araştırma Merkezi, s.108. Ankara 1998.
- BALIKESİR İL YILLIĞI, s.264 Balıkesir 1973.
- DRAKOS, E., ΜΙΚΡΑΣΙΑΝΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑΙ Treatises on Asia Minor, ,s.15-16, Atina 1888.
- ERİM, H., Ayvalık Tarihi. Güney Matbaacılık Ve Gazetecilik T.A.O. s.12. Ankara 1948.
- EYİCE, S., Son Devir Bizans Mimarisi. İstanbul Üniversitesi Edebiyet Fakültesi Yayınları. s.89. İstanbul 1963
- GÜNDOĞMAZ, G.İ, Ayvalık Kent Merkezi’ndeki Kiliselerin İncelenmesi. DEÜ. Fen Bilimleri Enstitüsü. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. s.8,32. İzmir 2003.