‘Ali Şir Nevaî’nin Bedayiü’l-Bidaye Divanı’nın Oluşumu ve Klasik Türk Edebiyatı Tarihindeki Büyük Önemi

Öz

Türk edebiyatı tarihinde, ‘Ali Şir Nevaî (1441–1501) gibi bir şairin ortaya çıkışı ve şiirlerinin derlenmesi, Badāyi‘ al-bidāya adlı koleksiyonun oluşturulmasıyla sonuçlanan önemli bir olay olarak kabul edilir. Bu nedenle, Nevā’ī'nin kendisi tarafından sipariş edilen Badāyi‘ al-bidāya gibi bir derleme eseri henüz yaratılmamıştı. Türk devanizmi bağlamında, önsöz ekleme geleneği Badāyi‘ al-bidāya eseriyle başlamıştır. Bu divanda, “Ashraqat min 'aksi shamsi-l-ka'si anvāru-l-hudā” mısrasını içeren derin bir gazelin yan yana getirilmesi ve “Ketür sāqī, ul may-ki, subh-i alast” mısrasıyla başlayan bir tarji‘bandın eklenmesi, farklı kompozisyon eserleri – şiirler – içeren divanın karmaşık yapısına katkıda bulunmuştur. Badāyi‘ al-bidāya, Nevā’ī’nin şiirlerinde ergenlik ve gençlik temalarını tasvir etmesiyle önem arz eder ve yazarın ilk kitabına gösterdiği titiz dikkatin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Badāyi‘ al-bidāya'nın el yazmaları üzerinde çok sayıda bilimsel araştırma yapılmıştır. Badāyi‘ al-bidāya'nın yeni tespit edilen el yazmaları ile daha önce bilinen el yazmalarının karşılaştırmalı analizi yoluyla, bu divanın yapısı hakkında güvenilir sonuçlara varılabilir. Bu çalışma, Badāyi‘ al-bidāya'yı Türk edebiyatı tarihindeki önemli bir olay olarak diğer çağdaş divanlarla karşılaştırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• ‘Ali Shīr Nevā’ī
• Badāyi‘ al-bidāya
• el yazma
• divan
• divan geleneği
• dibaça
• tür
• gazel
• tarji‘band

The Formation of the Divān of Badāyi‘ al-bidāya by ‘Ali Shīr Navā’ī and Its Great Importance in the History of Classical Turkic Literature

Abstract

In the annals of Turkic literature, the emergence of a poet like ‘Ali Shīr Navā’ī (1441–1501) and compiling his poems, resulting in the creation of the collection known as Badāyi‘ al-bidāya, stand as a momentous event. Therefore, a compositional work like Badāyi‘ al-bidāya ordered by Navā’ī himself, had not yet been created. In the context of Turkic divānism, the tradition of including a preface commenced with the work Badāyi‘ al-bidāya. Within this divān, the juxtaposition of a profound ghazal featuring the verse “Ashraqat min 'aksi shamsi-l-ka'si anvāru-l-hudā” and the inclusion of a tarji‘band that commences with the verse “Ketür sāqī, ul may-ki, subh-i alast” contributed to the intricate structure of the divān, which comprises distinct compositional works – poems. The Badāyi‘ al-bidāya holds importance with its portrayal of the adolescence and youth themes in Navā’ī’s poetry and emerged as a result of the author’s meticulous attention to his inaugural book. Numerous scholarly investigations have been conducted on the manuscripts of the Badāyi‘ al-bidāya. Only through a comparative analysis of the newly identified manuscripts of Badāyi‘ al-bidāya alongside the previously known ones can reliable conclusions be drawn regarding the structure of this divān. This study compares Badāyi‘ al-bidāya to other concurrent divāns as an important event in the Turkic literature’s history

Keywords

• ‘Ali Shīr Navā’ī
• Badāyi‘ al-bidāya
• manuscript
• divān
• the traditions of divāns
• dibacha
• genre
• ghazal
• tarji‘band

Kaynakça

1. Abdug‘afurov, A. “Badoeʼ ul-bidoya’ning Tuzilish Sanasi.” Oʻzbek Tili va Adabiyoti, no. 4 (1989): 3–9.
2. Abdug‘afurov, A. “Xazoyin ul-Maoniy’ Jumboqlari (Uchinchi Maqola).” Oʻzbek Tili va Adabiyoti, no. 6 (1998): 3–10.
3. Abu Rayhon Beruniy. Hindiston. Tanlangan Asarlar. II Tom. Toshkent: O‘zbekiston, 2022.
4. Ali Şîr Nevâyî. Bedâyiü’l-bidâye. Edited by Vahit Türk and Jabbor Eshonkul. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2023.
5. Alisher Navoiy. Badoyiʼ ul-bidoya. Baku manuscript. Azerbaijan National Academy of Sciences Institute of Manuscripts, no. 3010, 889/1484.
6. Alisher Navoiy. Badoyiʼ ul-bidoya. Edited by Sh. Sharipov. MAT. Yigirma Tomlik, Vol. 1. Toshkent: Fan, 1987.
7. Alisher Navoiy. Badoyiʼ ul-bidoya. Istanbul manuscript. Turkey, Sulaymaniya, Ayasofya no. 3981. Herat, 889/1484-1485. Scribe: Sultonali Mashhadiy.
8. Alisher Navoiy. Badoyiʼ ul-bidoya. London manuscript. British Museum, no. 401, 887/1482-83.

9. Alisher Navoiy. Badoyiʼ ul-bidoya. Mashhad manuscript. Kitobxona-yi Oston-i Qudsi Razaviy, no. 4783, Jumadi I 896/1491, March–April. Scribe: Darvish Muhammad Tāqi.
10. Alisher Navoiy. Badoyiʼ ul-bidoya. Paris manuscript. Bibliothèque Nationale de France, no. 746, 885/1480-81.
11. Alisher Navoiy. Badoyiʼ ul-bidoya. Tashkent manuscript. Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, State Museum of Literature, no. 216. Herat, 891/1486. Scribe: Ali ibn Nur.
12. Alisher Navoiy. Badoyiʼ ul-bidoya. Tehran manuscript. Islamic Consultative Assembly Library, no. 14197, 888, Safar 1483, March–April.
13. Alisher Navoiy. Badoyiʼ ul-bidoya. Tehran-2 manuscript. National Library of Iran, no. 1082924, 906/1500-1501. Alisher Navoiy. Farhod va Shirin. OʻzR FASHI, no. 5018, 889/1484.
14. Alisher Navoiy. Ilk devon. 1466-yili koʻchirilgan qoʻlyozmaning faksimile nashri. Edited by H. Sulaymon. Toshkent: Fan, 1968.
15. Alisher Navoiy. Kulliyot. Topkapi Library, Revan Fund, no. 808. Herat, 901/1496–1497. Scribe: Darvish Muhammad Tāqi.
16. Alisher Navoiy. Muhokamat ul-lugʻatayn. France, Bibliothèque nationale de France, no. Supl. Turc. 317. Copied by Ali Hijroniy (facsimile used from Q. Sodiqov edition).
17. Alisher Navoiy. Muhokamatu-l-lugʻatayn. Edited and annotated by Q. Sodiqov. Toshkent: Akademnashr, 2017.
18. Alisher Navoiy. Oqquyunli muxlislar devoni. 1471-yili koʻchirilgan qoʻlyozmaning faksimile nashri. Edited by A. Erkinov. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa, 2015.
19. Alisher Navoiy. Xazoyinul maʼoniy – Gʻaroyibus-sigʻar. Critical edition, with introduction and appendices by H. Sulaymonov. 4 vols. Vol. 1. Toshkent: Fan, 1987.
20. Birnbaum, Eduard. “Ottoman Turkish and Chaghatay Literature: An Early 16th Century Manuscript of Nawa’i’s Divan in Ottoman Orthography.” Central Asiatic Journal 20 (1976): 157–190.
21. Boltabayev, S. “Navoiy Devonining Shoir Hayotligida Ko‘chirilgan Yangi Topilgan Nusxasi Haqida.” In Alisher Navoiy va Sharq Renessansi (Xalqaro Simpozium Materiallari), 438–466. Toshkent, 2022.
22. Eckmann, J. “Nevai’nin İlk Divanları Üzerine.” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı. Belleten 13 (1970): 253–262.
23. Erkinov, A. “Badoyiʼ al-bidoya”ning Navoiy davrida koʻchirilgan va yangi aniqlangan sanali beshinchi qoʻlyozmasi (888-yil, safar oyi/1483-yil, mart-aprel).” In Alisher Navoiy va XXI asr, 51–57. Toshkent: Turon iqbol, 2018.
24. Erkinov, A. “V.V. Bartold nega Navoiyni tarjimon va taqlidchi deb hisobladi?” In Alisher Navoiy va Sharq renessansi (xalqaro simpozium materiallari), 132–158. Toshkent, 2022.
25. Erkinov, A. Mustaqilligimizning 31 yilligiga munosib tuhfa: Alisher Navoiy “Badoeʼ ul-bidoya”sining sakkizinchi nusxasi aniqlandi. Uza.uz.
26. Hakimov, M. Navoiy asarlari qoʻlyozmalarining tavsifi. Toshkent: Fan, 1983, 199.
27. Hayitmetov, A. Navoiy lirikasi. Toshkent: Fan, 1961.
28. Imomnazarov, M. “Alisher Navoiy lirik merosi matnshu-nosligining dolzarb masalalari.” In Alisher Navoiy va XXI asr, 6–10. Toshkent: Tamaddun, 2017.
29. Imomnazarov, M. “Uch devon muqoyasasi (Alisher Navoiy sheʼriyati lirik janrlar xronologiyasiga doir).” In Alisher Navoiy va XXI asr, 12–17. Toshkent: Turon iqbol, 2018.
30. Imomnazarov, M. Musulmon mintaqa madaniyati rivojida ‘majoz tariqi’ bosqiqchi. 2-kitob. Alisher Navoiy. Toshkent: Mumtoz soʻz, 2022.
31. Imomnazarov, M. XXI asr. Alisher Navoiy lirik merosi matnshunosligi muammolari. Toshkent, 2021.
32. Imomnazarov, M. XXI asr: Alisher Navoiy lirik merosi matnshunosligi muammolari. Toshkent: Donishmand ziyosi, 2021.
33. Joʻraboyev, O. “Navoiy asarlari qoʻlyozma va matnlarini oʻrganishning baʼzi masalalari.” In Alisher Navoiy va XXI asr, 32–38. Toshkent, 2016.
34. Juraboyev, O. “Kitabet Sanatının Bir Örneği Olarak Ali Şir Nevayi’nin ‘Bedayiü’l-Bidaye’ Divanının Taşkent Nüshası.” Uluslararası Beşeri Bilimler ve Sanat Dergisi 1 (2020): 14–27.
35. Kudelin, A. B. “Alisher Navoi – rodonachalnik uzbekskoy literatury (K 575-letiyu so dnya rojdeniya).” Izvestiya RAN. Seriya literatury i yazyka 75, no. 4 (2016): 5–11.
36. Kudelin, A. B. “Alisher Navoiy – oʻzbek adabiyoti asoschisi (Navoiy tavalludining 575-yilligiga).” Journal of Central Asian Renaissance, Special Issue 1 (2021): 33–41.
37. Levend, A. “Türkiye Kitaplıklarındaki Nevai Yazmaları.” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı. Belleten (Ankara, 1958): 127–209.
38. Madaliyeva, O. “Alisher Navoiy ‘Badoyiʼ ul-bidoya’ Devoni va Uning Qo‘lyozmalari.” In Professor Hamid Sulaymon Nomidagi Yosh Matnshunoslarning Ilmiy-Amaliy Respublika Konferensiyasi Materiallari To‘plami, 6–11. Toshkent: Yosh Avlod Matbaa, 2023.
39. Madaliyeva, O. “Alisher Navoiy ‘Badoyiʼ ul-bidoya’ Devonining Mashhad Qo‘lyozmasi.” In Alisher Navoiy va XXI Nomli Xalqaro Ilmiy-Amaliy Konferensiyasi Materiallari, 209–218. Toshkent–Boku: Zebo Print, 2023.
40. Madaliyeva, O. “Alisher Navoiy ‘Badoyiʼ ul-bidoya’ Devonining O‘rganilish Tarixi.” In Alisher Navoiy va XXI Nomli Xalqaro Ilmiy-Amaliy Konferensiyasi Materiallari, 400–408. Toshkent–Bursa: Zebo Print, 2023.
41. Madaliyeva, O. Alisher Navoiy devonlari qoʻlyozmalarining tarkibiy-qiyosiy tadqiqi. Toshkent: Donishmand ziyosi, 2021.
42. Nagiyeva, J. Bakinskiye rukopisi Alishera Navoi. Baku: Elm, 1986.
43. Ramazonov, N. “Alisher Navoiyda ‘tahrirni tahrir’.” Oʻzbek tili va adabiyoti, 2006/1: 17–23.
44. Ramazonov, N. “Yana ‘tahrirni tahrir’ masalasi xususida.” Oʻzbek tili va adabiyoti, 2007/1: 78–89.
45. Salohiy, D. “Tahlil va talqin masʼuliyati.” Oʻzbek tili va adabiyoti, 2006/1: 74–78.
46. Salohiy, D. Badoeʼ ul-bidoya malohati. Toshkent: Fan, 2004.
47. Semenov, A. Opisaniye persidskix, arabskix i tureskix rukopisey. Tashkent: Izdatelstvo sredneaziatskogo gosudartvennogo universiteta, 1935.
48. Sirojiddinov, Sh., and A. Erkinov. “Kirish.” In Alisher Navoiy – Qomusiy lugʻat, vol. 1, 8–30. Toshkent: Sharq. Sodiqov, Q. Matnshunoslik va manbashunoslik asoslari. Toshkent, 2017.
49. Subtelny, M. “Mir ‘Ali Shir Nawa’i.” In Encyclopedie de l’Islam, 2nd ed., vol. 7, 90–93. Leiden–Paris: Brill, 1993. Suleymanov, X. Tekstologicheskoye issledovaniye liriki Alishera Navoi / V trex tomax / tom pervыy. Tashkent–Moskva, 1955–1961, 415.
50. Toutant, M. “Taqlid obrazi sharqshunoslik koʻzgusida.” Journal of Central Asian Renaissance, Special Issue 1 (2021): 42–59.
51. Turdialiyev, A., and Erkinov A. “Badoyiʼ al-bidoya”ning Navoiy davrida koʻchirilgan va yangi aniqlangan sanali oltinchi qoʻlyozmasi (Sultonali Mashhadiy, Hirot, 889/1484–1485-yil).” In Alisher Navoiy va XXI asr, 57–62. Toshkent: Turon iqbol, 2018.
52. Volin, S. “Opisaniye rukopisey proizvedeniy Navoi v leningradskix sobraniyax.” In Alisher Navai, edited by K. Borovkova, 203–235. Moskva–Leningrad: Izdatelstvo AN SSSR, 1946.