THE ACTİVİTİES OF ARMENİANS İN THE PROCESS OF HATAY'S ANNEXATİON TO THE MOTHERLAND

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 595 - 613, 02.01.2026

Neslihan Bolat Bozaslan

https://doi.org/10.71138/turkav.1819213

https://izlik.org/JA66BU98ZG

Öz

The Ottoman Empire was defeated in the First World War and withdrew from the war with the Armistice of Mudros. Pursuant to the terms of the Armistice, it had to demobilize its army and surrender its weapons to the Entente Powers. Moving on from the provisions of the Armistice, the Entente Powers occupied the entire country. Based on the sharing agreements made during the First World War, France occupied the Sanjak of Alexandretta (İskenderun). Organizations against the enemy occupation began in the region. The Sanjak of Alexandretta was included within the borders of the Misak-ı Milli (National Pact), which was declared on January 28, 1920.
Following the successes achieved on the southern front of the National Struggle, this region was connected to Syria with a special status according to the Treaty of Ankara signed with France. This status continued in the Treaty of Lausanne, and the resolution of the issue was left to the post-Lausanne period. When Syria gained its independence from the French Mandate in 1936, Turkey brought the Hatay issue back to the agenda and initiated intense diplomatic efforts on the matter. As a result of Turkey's initiatives to the League of Nations, Hatay first transformed into an autonomous structure in 1937, and then became an independent state as the Republic of Hatay in 1938. Hatay joined Turkey on June 29, 1939.
During this period, the Armenians in Syria and Hatay also became involved in the process, developing various policies considering the future and interests of their own communities in the face of the developments. This study examines the attitude displayed by the Armenians during the process of Hatay's joining the Motherland.

Anahtar Kelimeler

Armenians , The Hatay Issue , France , Mustafa Kemal Atatürk , Syria

Hatay’ın Anavatana Katılış Sürecinde Ermenilerin Faaliyetleri

https://izlik.org/JA66BU98ZG

Öz

Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşı’nda yenilmiş ve Mondros Mütarekesi ile savaştan çekilmiştir. Mütareke hükümleri gereği ordusunu terhis etmiş ve elindeki silahları İtilaf devletlerine teslim etmek zorunda kalmıştır. İtilaf devletleri de mütareke hükümlerinden hareketle memleketin dört bir yanını işgal etmişlerdir. Birinci Dünya Savaşı sırasında yapılan paylaşım antlaşmalarına binaen Fransa İskenderun Sancağını işgal etmiştir. Bölgede düşman işgaline karşı örgütlenmeler başlamıştır. İskenderun Sancağı 28 Ocak 1920 tarihinde ilan edilen Misak-ı Milli sınırları içine alınmıştır. Milli Mücadele’nin güney cephesinde alınan başarılardan sonra Fransa ile yapılan Ankara antlaşmasına göre bu bölge özel bir statü ile Suriye’ye bağlanmıştır. Bu statü Lozan Barış Antlaşması’nda da devam etmiş ve sorunun çözümü Lozan sonrasına bırakılmıştır. 1936 yılında Suriye Fransız mandasından kurtulup bağımsızlığını kazanınca Türkiye Hatay meselesini yeniden gündeme taşımış ve bu konuda yoğun diplomatik çalışmalar başlatmıştır. Cemiyet-i Akvama başvuran Türkiye’nin girişimleri neticesinde 1937 yılında Hatay önce otonom bir yapıya dönüşmüş, 1938 yılında da Hatay Cumhuriyeti olarak bağımsız bir devlet olmuştur. 29 Haziran 1939 tarihinde Hatay Türkiye’ye bağlanmıştır. Bu sırada Suriye’de ve Hatay’da bulunan Ermeniler de sürece dâhil olmuş, yaşanan gelişmeler karşısında kendi cemaatlerinin geleceğini ve çıkarlarını düşünen çeşitli politikalar geliştirmişlerdir. Bu çalışmada arşiv belgeleri ve diğer kaynaklar ışığında Hatay’ın Anavatan’a katılış sürecinde Ermenilerin sergiledikleri tutum incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Ermeniler , Hatay Meselesi , Fransa , Mustafa Kemal Atatürk , Suriye.

Destekleyen Kurum

HERHANGİ BİR KURUMDAN DESTEK ALINMAMIŞTIR

Kaynakça

• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 38, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 15.01.1937-1.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 38, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 15.01.1937-2.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 38, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 15.01.1937-3.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 28, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 23.01.1937.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 150, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 14.10.1938.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 41, Kurum: 110-9-1-14,Belge Tarihi: 15.01.1937.
• ATASE, Yer Bilgisi: 12 - 15 – 3, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 26.09.1938-1
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 25, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HAR, Belge Tarihi: 25.01.1937,2.
• ATASE, Yer Bilgisi: 8 - 0 – 50, Kurum: 110-9-1-14, Belge Tarihi: 07.06.1939.
• ATASE, Yer Bilgisi: 12 - 15 – 3, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 26.09.1938-2.
• ATASE, Yer Bilgisi: 8 - 0 – 50, Kurum: 110-9-1-14, Belge Tarihi: 07.06.1939.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 14, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 01.10.1938, 4.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 14, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 01.10.1938, 3.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 14, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 01.10.1938, 9.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 14, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 01.10.1938, 7.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 14, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 01.10.1938, 8.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 25, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 25.01.1937,1.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 25, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 25.01.1937,2.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 33, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 18.01.1937-1.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 33, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 18.01.1937-2.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 51, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 18.01.1937.
• ATASE, Yer Bilgisi: 8 - 0 – 47, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 25.07.1939.
• ATASE, Yer Bilgisi: 8 - 0 – 49, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 07.06.1939.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 60, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 02.12.1936, 1.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 60, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 02.12.1936, 2.
• ATASE Yer Bilgisi: 8 - 0 – 46, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 28.07.1939
• ATASE, Yer Bilgisi: 12 - 16 – 3, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 25.07.1939,1.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 14, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 01.10.1938, 5.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 14, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 01.10.1938, 6.
• ATASE, Yer Bilgisi: 8 - 0 – 7, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 02.11.1938, 1.
• ATASE, Yer Bilgisi: 8 - 0 – 7, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 02.11.1938, 2.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 156, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 08.06.1938, 1.
• ATASE, Yer Bilgisi: 7 - 0 – 156, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 08.06.1938, 2.
• ATASE, Yer Bilgisi: 8 - 0 – 11, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 09.08.1938.
• ATASE, Yer Bilgisi: 8 - 0 – 35, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 09.08.1939, 1.
• ATASE, Yer Bilgisi: 8 - 0 – 35, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 09.08.1939, 2.
• ATASE, Yer Bilgisi: 8 - 0 – 35, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ Belge Tarihi: 09.08.1939, 3.
• ATASE, Yer Bilgisi: 8 - 0 – 5, Kurum: 110-9-1-14 / İKİNCİ DÜNYA HARBİ, Belge Tarihi: 10.06.1938,2.
• Telif Eserler AKÇORA Ergünöz, “Hatay’ın Anavatan’a İlhakının Türk Dış Politikasındaki Yeri”, Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası (Makaleler), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara, 2010, ss.335-362.
• ATABEY, Figen, “Hatay’ın Anavatana Katılma Süreci,” Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, C.3, S.7, ss.193-209. https://doi.org/10.33692/avrasyad.509271
• Atatürk’ün Türkiye Büyük Millet Meclisini Açış Konuşmaları, https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/9f675e0f-67a9-4464-ba1b-4afcaea2dfc7.
• ATICI KANBEROĞLU, Nesrin, “1926 Yılı Türk Basınında Mustafa Kemal Atatürk´ün Yurt Gezileri ve Yurt Gezilerinin Kamuoyu Oluşturmadaki Rolü”, History Studies, C.6 S6, December 2014, ss.133-147.
• BOZASLAN, Mehmet, “Lozan’daki Türk Heyeti Üyelerinin Türkiye’nin Siyasi Ve Sosyo-Kültürel Gelişimindeki Rolleri”, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Gaziantep 2019.
• ÇELEBİ, Mevlüt, “Hatay’ın Türkiye’ye İltihakı Sürecinde İtalya’nın Tepkisi”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 36, S. 101 (Mayıs 2020), ss.139-162. https://doi.org/10.33419/aamd.732756.
• ÇANAK, Erdem, “Atatürk’ün Adana Ziyaretleri”, ATAM Dergi, Sayı: Kasım 2014, C. XXX – S. 90, ss.49-82. ÇELİK, Kemal, “Millî Mücadele’de İlk Kurşun ve Dörtyol’un Düşman İşgalinden Kurtuluşu”, ATAM Dergisi, C. XIV – S. 41, Ocak 1998, ss. 478-486.
• DEMİR, Yaşar, “Hatay’da Siyasi Çekişmeler ve Türkiye’nin Politikası (1936-1938)”, History Studies, Prof. Dr. Enver Konukçu Armağanı, 2012, ss.47-72.
• ERDAL, İbrahim, “Türk Dışişleri Bakanlığının Raporuna Göre, Hatay Meselesi Bağlamında 1938 Türkiye-Fransa Müşterek Beyannamesinin Suriye, Bulgar Ve Yunan Basınına Yansıması”, Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 10,Sayı: 20, Temmuz2020, s. 94-97.
• FIRAT, Melek, Ömer Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşı’ndan Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar (1919-1980) Baskın Oran (Ed.), İletişim Yayınları, 7. Baskı, Cilt 2, İstanbul 2003, ss.279-292.
• HATİPOĞLU, Süleyman, “Cumhuriyet Dönemi Hatay tarihi (1919-1985)”, Hatay Tarihi A. Gündüz, İ. Gökhan, S. Hatipoğlu & G. Bahadır (Yay. haz.), Anıt Matbaa 2013, ss.311-400.
• https://www.hataytso.org.tr/tr/genel-sayfa/hatay/anavatana-katilis-51.html, erişim tarihi: 22.08.2025. KARAKOÇ, Ercan, “Atatürk’ün Hatay Davası”, Bilig, 2009, (50), ss.97-118.
• KODAZ, Yusuf, “Bağımsız Suriye İçin Atılan İlk Adım: Fransa-Suriye Antlaşması ve Türk Kamuoyu (9 Eylül 1936), TAD, C. 35/ S. 59, 2016, ss.213-237.
• SOYSAL, İsmail, Türkiye’nin Siyasal Anlaşmaları (1920–1945) I., TTK Yay., Ankara 1983.
• T.C. Dışişleri Bakanlığı Diplomatik Arşiv Dairesi Başkanlığı, Türk ve Fransız Diplomatik Arşiv Belgeleriyle 100. Yılında 1921 Ankara Anlaşması, Ankara 2021.
• TEKİNSOY, Betül, “Basın ve Arşiv Belgelerine Göre Anavatana Katılış Sürecinde Hatay Meselesi (1937-1939)”, Mavi Atlas, 12(2) ,2024, ss.459-484.
• ULUSAN, Şayan, “Ayşe Fitnat Hanım, Hatay ve Atatürk”, Cumhuriyetin 100.Yılında Kadın Akademisyenlerden Atatürk’e Armağan, Editörler: Şayan Ulusan ve Nilgün Nurhan Kara, Berikan Yay., Ankara 2023, ss.399-406.
• YAMAÇ, Müzehher, “Fransız Diplomatik Belgelerinde Türkiye-Suriye Sınır Sorunu (1918-1940)”, BELLETEN, 82/295, Aralık 2018, ss.1153-1174, https://doi.org/10.37879/belleten.2018.1153 YAVUZ, Resul, “20 Ekim 1921 Tarihli Ankara Antlaşması’nın Müttefikler (İngiliz ve 469 Fransız Hükümetleri) Arasında Sebep Olduğu Anlaşmazlıklar”, Karadeniz Uluslararası 2. Sosyal Bilimler Kongresi, ss.469-484.