Osmanlı’da Bir Sağlık Gazetesinin Hikâyesi: Afiyet Gazetesi ve Frengi Hastalığı ile Mücadele

Öz

Tıp literatüründe Sifilis olarak tanımlanan frengi, insanlık tarihinin en köklü ve sistemik enfeksiyonlarından biridir. Geleneksel “Kolomb Hipotezi” hastalığın Avrupa’ya 1493’te Amerika’dan taşındığını savunsa da; İznik (Nikaia) kazılarında 13. yüzyıla tarihlenen bir çocuk iskeletinde saptanan konjenital sifilis bulguları, hastalığın Anadolu coğrafyasındaki varlığının Kolomb öncesi döneme dayandığını kanıtlamaktadır. Osmanlı hekimleri tarafından maraz-ı efrenci, daü’l efrenc ve harik’ül bevl gibi isimlerle anılan bu patoloji; cinsel temasın yanı sıra dikey geçişle gelecek nesilleri de tehdit eden bir “toplum sağlığı krizi” olarak nitelendirilmiştir. XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde epidemik bir karaktere bürünen frengi ile mücadele, I. Dünya Savaşı’nın kaotik ortamında stratejik bir öncelik kazanmıştır. Bu süreçte 1913-1915 yılları arasında yayınlanan Afiyet Gazetesi, toplumu bilinçlendirme misyonuyla kritik bir rol üstlenmiştir. Toplam 64 sayıdan oluşan gazetenin 3, 48, 49, 51, 53 ve 58. sayıları; hastalığın etiyolojisi, cinsiyetlere göre klinik tezahürleri ve dönemin tedavi protokolleri hakkında zengin veriler sunmaktadır. Bu çalışma; Afiyet Gazetesi’nin merceğinden frenginin tanımını, semptomatolojisini ve kullanılan ilaçların evrimini analiz ederek, dönemin koruyucu hekimlik anlayışını tarihsel bir düzlemde ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Frengi
• Bel Soğukluğu
• Afiyet Gazetesi.

The Story of a Health Newspaper in the Ottoman Empire: Afiyet Newspaper and the Fight Against Syphilis

Öz

Syphilis, defined in medical literature as Sifilis, is one of the most deep-rooted and systemic infections in human history. While the traditional “Columbian Hypothesis” argues that the disease was introduced to Europe from the Americas by Christopher Columbus and his crew in 1493, osteoarchaeological evidence-specifically congenital syphilis findings in a 13th-century child skeleton from the Nikaia (Iznik) excavations-proves that the disease existed in Anatolia during the pre-Columbian era. Referred to by Ottoman physicians as maraz-ı efrenci, daü’l efrenc, and harik’ül bevl, this pathology was characterized as a “public health crisis” that threatened future generations through vertical transmission in addition to sexual contact. In the 19th century, syphilis took on an epidemic character within the Ottoman Empire, and the struggle against the disease gained strategic priority amidst the chaotic environment of World War I. During this period, the Afiyet newspaper, published between 1913 and 1915, played a critical role in public enlightenment. Issues 3, 48, 49, 51, 53, and 58 of the 64-issue publication provide rich data regarding the etiology of the disease, its clinical manifestations across genders, and the evolution of contemporary treatment protocols. By analyzing the definition, symptomatology, and therapeutic advancements of syphilis through the lens of the Afiyet newspaper, this study aims to present the era’s perspective on preventive medicine within a historical framework.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Syphilis
• Gonorrhea
• Afiyet Newspaper.

Kaynakça

1. Süreli Yayınlar Afiyet, Numara 38, 9 Ağustos 1330 Cumartesi (22 Ağustos 1914)
2. Afiyet, 18 Teşrin-i Evvel 1330/ 31 Ekim 1914 Cumartesi, Sayı 48.
3. Afiyet, 25 Teşrin-i Evvel 1330/ 7 Kasım 1914 Cumartesi, Sayı 49.
4. Afiyet, 8 Teşrin-i Sani 1330/ 24 Kasım 1914 Cumartesi, Sayı 51.
5. Afiyet, 22 Teşrin-i Sani 1330/ 5 Aralık 1914 Cumartesi, Sayı 53.
6. Afiyet, 27 Kanun-ı Evvel 1330/ 9 Ocak 1915 Cumartesi, Sayı 58.
7. İkincil Kaynaklar AY, İrem, Afiyet Gazetesine Göre Sağlık ve Beslenme, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Aydın, 2024
8. BAŞARAN, Cem Hakan, “Osmanlı Son Dönemi’nde Beklenen Bir Süreli Yayın: Afiyet Gazetesi (Afiéte La Santé) Ve Dizini”, Kebikeç, S. 44, 2017, s.s. 113-144

9. BAYKAL, Hülya, Türk Basın Tarihi 1831-1923 (Tanzîmât-Meşrutiyet-Millî Mücadele Dönemleri). Afa Matbaacılık, İstanbul 1990.
10. BEHÇET, Hulusi, Frengi Niçin Ayıp Görülür? İstanbul Halkevi Yayını, İstanbul,1935.
11. BİLGİN, Taner, AKYOL, Sinem, “Hatıraların Işığında 20. Yüzyıl Başında Anadolu’da Frengi Salgını” Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, C.8, S.1, 2023, ss.292-320.
12. BİNARK, İsmet, “Türkiye’ye Matbaanın Geç Girişinin Sebepleri Üzerine”, Türk Kültürü, Ankara Türk Kültürü Araştırmaları Enstitüsü, C.VI, Sayı 65, 1968, ss.295-304.
13. BULUT, Fatma, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Tehlikeli Bir Miras: “Frengi”, Tarih Okulu, S.III, 2009, ss.109-123.
14. ÇAVDAR, Necati, KARCI, Erol, “XIX. Yüzyıl Sonları- XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti’nde Frengi ile Mücadele Kapsamında Yapılan Yasal Düzenlemeler” Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, C.11, S.2, 2016, ss.157-175.
15. DEMİRCİ, Hasan, II. Meşrutiyetten Cumhuriyet’e Türkiye’de Frengi İle Mücadele (1908-1938), Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2025,
16. ERDAL, Selim Yılmaz, “A pre- Columbian Case of Congenital from Anatolia (Nicaea, 13th Century AD)”, İnternational Journak of Osteoarchoeology, C. 16, 2006, ss. 16-33.
17. ERDEM, İlayda, Osmanlı Devleti’nde Frengi ile Mücadele ve Sinop Sancağı, Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sinop. 2020.s.35
18. ERSOY, Osman, Türkiye’ye Matbaanın Girişi ve İlk Basılan Eserler. Güven Basımevi, Ankara,1959.
19. GİRGİN, Atilla, Türk Basın Tarihinde Yerel Gazetecilik. İnkılap Yayınları, İstanbul, 2001.
20. GÜL, Abdülkadir, “XIX. Yüzyılda Erzincan Kazasında Salgın Hastalıklar (Kolera, Frengi, Çiçek Ve Kızamık)”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 41, Erzurum, 2009, ss. 239-270.
21. GÜNEŞ, “20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti’nde Frengi İle Mücadelede Etkili Bir Yöntem: Seyyar Tabiplik”, History Studies, 13/5, Ekim 2021, ss. 1675-1692.
22. İNUĞUR, Mehmet Nuri, Basın ve Yayın Tarihi, Der Yayınları, İstanbul, 1999, s.287-288.
23. KARACAN, Mehmet Orçun, “19. Yüzyılda Anadolu’da Frengi ve Alınan Tedbirler”, KTÜEFAD, S.2, 2022, Trabzon, ss.29-51.
24. KILIÇ, Rüya,Türkiye’de Frenginin Tarihi, Kebikeç, s. 38, 2024, ss.291-306,
25. KOCATÜRK, Utkan, Açıklamalı Tıp Terimleri Sözlüğü, Sevinç Matbaası, Ankara, 1986.
26. KORKMAZ, Yunus, Osmanlı’da Frengi ile Mücadele (1880-1918), Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırklareli 2019.
27. MUMYAKMAZ, Hatice Güzel, “İllet-i Müthişe: 20. Yüzyılın İlk Yarısında Türkiye’de Frengi İle Mücadele”, Akademik Hassasiyetler, C.7, S.13, 2020, ss.119-148.
28. OCAK, Başak, Halk Sağlığı Hizmetlerinde 107. Yıl İzmir Büyükşehir Belediyesi Eşrefpaşa Hastanesi, İzmir Büyükşehir Belediyesi Kent Kitaplığı, 2016,
29. OCAK, Başak, “Frenginin Tedavisinde Salvarsan ile Neosalvarsan’ın Keşfi ve Bazı Osmanlı Hekimlerinin Bu İlaçlar Hakkında Değerlendirmeleri,” Tarih Okulu Dergisi, Haziran 2019, S. XL, ss.296-322.
30. ÖZBAY, Cahit, Dünyada ve Osmanlı’da Basının Tarihsel Gelişimi, Doğu Kitabevi, İstanbul, 2015, ÖZEKMEKÇİ, M. İnanç,” Modern Devlet ve Tıp: II. Abdülhamit Döneminde Frengi ile Mücadele “, Kadın Araştırmaları Dergisi,Yıl. 2012, S.10, s.s.83-101.
31. ÖZLÜ, Zeynel, ÇAY, Mustafa Murat, “19. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Salgın Hastalıklarla Mücadele ve Frengi Hastalığı,” Koronavirüs Pandemisi ve Geçmişten Günümüze Salgın Hatalıklar, Editör: YILDIRIM, Mehmet Murat, Kilis 7 Aralık Üniversitesi Matbaası, Kilis, 2020, ss.168-197.
32. PEKDOĞAN, Sibel, “Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi’nin Çeviri Eseri Risale-i Frengi Üzerine bir İnceleme”, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, İstanbul Üniversitesi Yay. 25, 1 (2024): s.s.137-174.
33. TOPUZ, Hıfzı, 100 Soruda Türk Basın Tarihi, Gerçek Yayınevi, İstanbul, 1973,
34. TURAN, Özgür, II. Meşrutiyet Dönemi Basın Hayatına Özgün Bir Örnek: Afiyet Gazetesi ( 1913-1915), Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırşehir 2022 ,
35. SUATA ALPASLAN, Fadime, ve BEKMEZ.M. Sabri 2015. “Zeytinli Ada (Erdek-Balıkesir) Topluluğundan Erken Bizans Dönemi’ne Ait Bir Sifilis (Frengi) Örneği”. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi ,39 (1): 2015; ss.11-20. https://izlik.org/JA29GS68CW.
36. ŞENEL, Şennur, “19. Yüzyılda Kastamonu Vilayetinde Frengi Hastalığı İle Mücadele.” CBU Sosyal Bilimler Dergisi, 13/1, Manisa, 2015, 256-274
37. YERDOĞAN, Ali Emre, Ceride-iAskeriyye Gazetesi’nin Tasnifi (1864-1870,) Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2019,
38. YILDIRIM, Nuran, İstanbul’un Sağlık Tarihi, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2010.