Mekânsal Kimliğin Yeniden Tanımlanmasında Eski Kentin Yeni Adı: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İzmir ve Konya Özelinde Mahalle İsimleri

Öz

Cumhuriyet’in kuruluşuyla beraber, kurucu irade tarafından, Türkiye Cumhuriyeti ve Osmanlı İmparatorluğu arasındaki farkların belirginleştirilmesi ve ulus devlet oluşumunu sekteye uğratacak unsurların önüne geçilmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, Cumhuriyet’in kurucuları, toplumsal sahanın her noktasına temas edecek birtakım reform faaliyetlerini, ulus devlet inşa sürecinin merkezine almışlardır. Bu değişimden en çok etkilenen alanlardan biri de kentlerdir. Kentlerin kimliği, sahip oldukları yapısal ve toplumsal ögelerle şekillenmektedir. Böylelikle bu dönemde, yeni kimlik kazandırılmak istenen kentler, yapılı çevreleriyle olduğu kadar toplumsal ögeleriyle de değişimin temel nesnesi haline gelmiştir. Kentlerin kimlik ögelerinden birisi de mahalle isimleridir. Mahalle isimleri; toplumsal, tarihi ve kültürel mesajları içerisinde barındıran, bir bakıma kolektif hafıza aktarım araçlarıdır. Bu çalışmada, mahalle isimleri üzerindeki değişim irdelenerek Türkiye Cumhuriyeti'nde değişimin iki uç noktası olarak ele alınabilecek olan İzmir ve Konya kentleri arasındaki, söz konusu değişime yönelik farkların tespit edilmesi amaçlanmıştır. Mevcut akademik literatürün kapsamlı, sistematik ve karşılaştırmalı biçimde analiz edilmesi metoduyla gerçekleştirilen bu çalışmada, Cumhuriyet döneminde yaşanan toplumsal ve kentsel dönüşüm incelenerek, ilgili dönemde mahalle isimlerindeki dönüşümün tarihi ve kültürel sebepleri ortaya konulmuştur. Bu bağlamda, İzmir’in nasıl "geleceğe dönük ulusal modernleşmeyi" yaşadığı, Konya'nın ise "geçmişi millileştirerek korumayı" nasıl hedeflediği gözlemlenmiştir. Çalışmanın, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin ulus devlet inşa sürecinde, Osmanlı Devleti’nin kimlik mirasını kent bağlamında geriye bırakma çabalarını açıklığa kavuşturarak literatüre katkı sunması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İzmir
• Mahalle İsimleri
• Konya
• Mekânsal Kimlik
• Kent Tarihi

Redefining Spatial Identity through Renaming: Neighbourhood Names in İzmir and Konya from the Ottoman Empire to the Turkish Republic

Öz

With the establishment of the Republic, the founding cadre sought to delineate the distinctions between the Republic of Türkiye and the Ottoman Empire and to eliminate elements that could potentially hinder the construction of a nation-state. In this context, the founders of the Republic placed a series of reforms—designed to penetrate all spheres of social life—at the very centre of the nation-state building process. One of the domains most profoundly affected by this transformation was the urban sphere. Urban identity is shaped by both structural and social components embedded within cities. Accordingly, during this period, cities that were intended to acquire a new identity became primary objects of transformation, not only in terms of their built environment but also with respect to their social fabric. One of the constitutive elements of urban identity is neighbourhood names. Neighbourhood names embody social, historical, and cultural messages and function, in a sense, as instruments of collective memory transmission. This study aims to identify the differences in the transformation of neighbourhood names between the cities of İzmir and Konya, which can be considered as representing two contrasting poles of change in the Republic of Türkiye. Conducted through a comprehensive, systematic, and comparative analysis of the existing academic literature, this study examines the social and urban transformations of the Republican period and reveals the historical and cultural motivations underlying the changes in neighbourhood names during this era. In this regard, it is observed that İzmir experienced a process characterized by “forward-looking national modernization,” whereas Konya pursued an approach aimed at “nationalizing and preserving the past.” By clarifying the efforts of the Republic of Türkiye to distance itself from the identity legacy of the Ottoman State within the urban context during the nation-state building process, this study is expected to contribute to the relevant literature.

Anahtar Kelimeler

• Izmir
• Neighbourhood Names
• Konya
• Spatial Identity
• Urban History

Kaynakça

1. 2 Numaralı Konya Şer’iye Sicili (H. 978-989/M. 1570-1582).
2. AKGÜN, Seçil, TANKUT, Gönül, “Bir Başkentin İmarı”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C.16, S.27, 1992, s. 285-286.
3. ASIMGİL, Bedriye, “İzmir’de Kentsel Kimlik Bileşenlerinden Cadde ve Sokakların Toponomisi ve Milliyetçi, Etnik İzlerin Sosyal Yapı Oluşumuna Katkıları”, Trakya University Journal of Engineering Sciences, C.19, S.1, 2018, s. 21-36.
4. AZARYAHU, Maoz, “The Power of Commemorative Street Names”. Environment and Planning D: Society and Space, C.14, S.3, 1996, s. 311–330.
5. BAL, Hüseyin, Kent Sosyolojisi, 3. Baskı, Fakülte Kitabevi Yayınları, Isparta 2006.
6. BEYRU, Rauf, 19. Yüzyılda İzmir Kenti. Literatür Yayıncılık, İstanbul 2011.
7. BİLSEL, Cana, “İzmir’de Cumhuriyet Dönemi Planlaması (1923-1965): 20. Yüzyıl Kentsel Mirası ve Kamusal Mekanlar ”, Ege Mimarlık Dergisi, C.19, S.71, 2009, s.12-17.
8. BRAUDEL, Fernand, Akdeniz, Mekân ve Tarih, Metis Yayınları, İstanbul 1990.

9. ÇELİK, Zeynep, 19. Yüzyılda Osmanlı Başkenti: Değişen İstanbul, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998, s.44-60.
10. ÇETİNTAHRA EKŞİOĞLU, Gözde, “Kent İmajı Yaratma Sürecinde Kentsel Tasarım ve Planlamanın Sorgulanması”, İdealkent Dergisi, C.2, 2011, s.158-171.
11. ÇETİNTAHRA EKŞİOĞLU, Gözde, KARATAŞ ÜNVERDİ Neslihan, “Osmanlı’dan Günümüze İzmir Mahallelerinin Sosyo-Ekonomik Yapısının Mekâna Yansımaları”, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C.3, S1, 2018, s.39-55.
12. ELDEM, Edhem, GOFFMANN, Daniel, MASTERS, Bruce, Doğu ile Batı Arasında Osmanlı Kenti: Halep, İzmir ve İstanbul, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2012, s.95-130.
13. FAROQHI, Suraiya, Osmanlı’da Kentler ve Kentliler, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000, s.246-300.
14. GÜRALLAR YEŞİLKAYA, Neşe, Halkevleri: İdeoloji ve Mimarlık, İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
15. HALBWACHS, Maurice, On Collective Memory, Chicago: University of Chicago Press, 1992, s. 1.
16. HEYWOOD, Andrew, Siyaset. Ankara: Adres Yayınları, 2007, s. 22.
17. HOBSBAWM, Eric. J., RANGER, Terence, The Invention of Tradition. Cambridge: Cambridge University Press, 1983, s.1-13.
18. KARADUMAN, Hüseyin, Belgelerle Mevlâna Müzesinin Kuruluşu, Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2005, s.139.
19. KARATAŞ, Neslihan, "Geçmişten Bugüne Kemeraltı," İzmir Kent Kültürü Dergisi, S.4, 2001, s.152-161
20. KEYDER, Çağlar, Türkiye’de Devlet ve Sınıflar, İstanbul: İletişim Yayınları, 2010, s.61-101.
21. KIRAY, Mübeccel Belik, Örgütleşemeyen Kent: İzmir, Ankara: Sosyal Bilimler Derneği Yayınları, 1998, s.41-54.
22. KONYALI, İbrahim Hakkı, Âbideleri ve Kitâbeleri ile Konya Tarihi. Konya: Ülkü Basımevi, 1964.
23. MARTAN, Bilge, İzmir'in Kentsel Belleğinin İzini Sürmek. Hakikat Adalet Hafıza Merkezi (E-kitap), 2024, s.15
24. METİN, Rafet. XVI. Yüzyılda Niğde ve Kırşehir Sancaklarında Mahalle Yapılanması. Karadeniz Araştırmaları, (20),2009, s. 45-58.
25. MORALI, Bülent, Punta’dan Alsancak’a (Alsancak’ın Tarihine Kısa Bir Bakış), İzmir: Güzelege Matbaası, s.6.
26. ÖNGE, Mustafa. Conservation of Cultural Heritage on Alaeddin Hill in Konya from the 19th Century to Present Day. (Yayınlanmamış Doktora Tezi 2011). ODTÜ, Ankara, s.63.
27. SEZEN, Tahir. Osmanlı Yer Adları, Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Yayın No: 26, 2017, s.464.
28. SMYRNELİS, Marie-Carmen, Yangın, Bir Yaşam Modelinin Sonu. M.C. Smyrnelis (Ed.), İzmir 1830-1930 Unutulmuş Bir Kent Mi? Bir Osmanlı Limanından Hatıralar içinde, İstanbul: İletişim Yayınları, 2009, s. 229-238.
29. SUDJIC, Deyan, The Language of Cities, Penguin Books, London 2018.
30. ŞENOL CANTEK, Funda, Yabanlar ve Yerliler: Başkent Olma Sürecinde Ankara, İstanbul: İletişim Yayınları, 2003, s.145-150.
31. TAN, Peter. K.W., “Challenges to Nationalism in Language Planning: Street Names in Malaysia”, Researching Agency in Language Policy and Planning, 2018, s. 61-83
32. TANYELİ, Uğur, İstanbul 1900-2000: Konutu ve Modernleşmeyi Metropolden Okumak, İstanbul: Akın Nalça Yayınları, 2004, s.156-158.
33. TAPUR, Tahsin. “Konya’da tarihi bir yerleşim merkezi: Sille”, Türk Coğrafya Dergisi, C.53, 2015, s. 15-30. TEKELİ, İlhan, “Modernizm, Modernite ve Türkiye’nin Kent Planlama Tarihi” Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İlhan Tekeli Toplu Eserler 8, İstanbul 2009, s.106-134.
34. TEKELİ, İlhan, “Türkiye'nin Kent Planlama ve Kent Araştırmaları Tarihi Yazıları”, Tarih Vakfı Yurt Yayınları İstanbul, 2011, s.47-67.
35. TUNCER, Bayram, ŞAFAK, Leyla. “Tarihi Coğrafya Açısından XVI. Yüzyıl'da Konya Şehri ve Şehirsel Fonksiyonları”, 19 Mayıs Sosyal Bilimler Dergisi, C.3, S.3, 2022, s.319-333.
36. VERGİN, Nur, Siyasetin Sosyolojisi: Kavramlar, Tanımlar, Yaklaşımlar. İstanbul: Doğan Kitap, 2008, s.93-94. YALÇIN, Enes, Cumhuriyetin Belediyecilik Deneyimi: Behçet Salih Uz’un İzmir Belediye Başkanlığı Dönemi (1931-1941), İçtimaiyat, 8(2), 2024, s.635-648.
37. YALDIZ, Esra, BÜYÜKŞAHİN SIRAMKAYA Süheyla ve AYDIN Dicle, Station streets in formation of Anatolian city identity: Konya. In Proceedings of the Livenarch 5th International Congress: Rejecting/Reversing Architecture, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2017, s.248-265.
38. YILMAZ, Emrah. “Konya Atlı Tramvayı ve Kent İçi Ulaşıma Etkisi (1906 – 1914)”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, C.55, 2022, s.1-20.
39. İnternet Kaynakları https://izmir.ktb.gov.tr/TR-77456/karsiyaka.html Erişim Tarihi: 29.03.2026.
40. https://www.drdatastats.com/turkiyede-en-cok-kullanilan-cadde-sokak-bulvar-ve-meydan-isimleri/ Erişim Tarihi: 29.03.2026.