Milli Kimliğin Korunmasında Dinin Sosyolojik Rolü

Öz

Modernleşme süreçleriyle ivme kazanan sekülerleşme, geleneksel aidiyetleri aşındırarak kimlik erozyonuna neden olabilmektedir. Bu makale; sekülerleşmenin yol açtığı yabancılaşma, atomizasyon ve ontolojik güvensizlik durumlarına karşı, dinin bir "muhafaza mekanizması" ve "kültürel bağışıklık sistemi" olarak millî kimliği nasıl tahkim ettiği incelemektedir. Çalışma, sekülerleşme süreçlerinin hız kazandığı modern dünyada, dinin bir metafizik iddiadan ziyade millî kimliği küresel tek tipleşme karşısında muhafaza eden bir "sosyolojik çapa" olarak nasıl işlev gördüğünü analiz etmeyi amaçlamaktadır. Makalenin temel sorunsalı; modernleşmenin aşındırıcı etkilerine karşı dinin, millî kimliğin inşası, korunması ve yeniden üretilmesinde üstlendiği yeni fonksiyonları sosyolojik bir perspektifle irdelemektir. Sekülerleşmenin milli kimlik üzerinde aidiyet krizi, kültüre yabancılaşma, dünya vatandaşı adı altında kimliksiz bir tüketiciye dönüştürdüğü kanaatine varılmıştır. Modernite ve Din teorileri incelenerek, modernite serüvenine tarihsel süreç açısından değinilerek, Türkiye özelinde millî kimliğin din (İslam) ile iç içe geçmiş bir yapı arz ettiği ortaya konulmuştur. Ziya Gökalp’in "hars-medeniyet" ayrımı ve Erol Güngör’ün "toplumsal tutkal" kavramsallaştırmaları üzerinden Türkiye örneği analiz edilmiştir. Dinin, milli kimliği muhafaza edici fonksiyonları ortaya konularak, kollektif bilincin oluşması, ahlaki değerler ortaya koyması, toplumsal bütünleşme ve dayanışmayı sağlaması, kültürel mirasın aktarılması ve küreselleşmeye karşı kimlik sığınağı haline gelmesi gibi çok önemli roller üstlendiği görülmüştür. Araştırma sonucunda kurumsal otoritesi sarsılsa dahi dinin, küresel tek tipleşme karşısında milli kimliği muhafaza eden bir "sosyolojik çapa" vazifesi gördüğü ve toplumsal hafızanın devamını sağlayarak varlığını sürdürdüğü saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Milli Kimlik
• Din
• Sekülerleşme
• Türk Modernleşmesi
• Küreselleşme

The Sociological Role of Religion in Preserving National Identity

Öz

Secularization, which gained momentum through modernization processes, can lead to identity erosion by weakening traditional belongings. This article examines how religion, as a "preservation mechanism" and a "cultural immune system," fortifies national identity against the states of alienation, atomization, and ontological insecurity caused by secularization. In a modern world where secularization processes are accelerating, the study aims to analyze how religion functions as a "sociological anchor"—preserving national identity against global homogenization—rather than merely as a metaphysical claim. The primary problem of the article is to investigate, from a sociological perspective, the new functions religion assumes in the construction, protection, and reproduction of national identity against the corrosive effects of modernization. It is concluded that secularization leads to a crisis of belonging and cultural alienation, transforming individuals into identity-less consumers under the guise of "global citizens." By examining theories of Modernity and Religion and addressing the historical trajectory of the modernization journey, it is revealed that in the specific case of Turkey, national identity presents a structure intertwined with religion (Islam). The Turkish example is analyzed through Ziya Gökalp’s distinction between "culture (hars) and civilization" and Erol Güngör’s conceptualization of religion as a "social glue."Upon revealing the functions of religion in preserving national identity, it is observed that it plays vital roles such as forming collective consciousness, establishing moral values, ensuring social integration and solidarity, transmitting cultural heritage, and becoming an "identity shelter" against globalization. The research concludes that even if its institutional authority is shaken, religion functions as a "sociological anchor" that preserves national identity against global uniformity and maintains its existence by ensuring the continuity of social memory.

Anahtar Kelimeler

• National İdentity
• Religion
• Secularizition
• Türkish Modernization
• Globalization

Kaynakça

1. Akarçay, Erhan. "Bir muhafazakârlaştırma projesi olarak Türk-İslam sentezi." Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008.
2. Akdin, Fatma Betül. "Türk modernleşme sürecinde din-toplum ilişkisi." Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
3. Bauman, Zygmunt. Liquid Modernity. Cambridge: Polity Press, 2000.
4. Berger, Peter L. Kutsal Şemsiye. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2005.
5. Berger, Peter L. The Desecularization of the World: A Global Overview. Washington, DC: Ethics and Public Policy Center, 1999.
6. Bölükbaşı, Yavuz Ziya ve İbrahim Bilici. "Tradition, Secularization, and Religion: Neo-Islamization in the Composition of Turkish Nationalism." İnsan ve Toplum 15, no. 1 (2025): 1–21.
7. Castells, Manuel. Kimliğin Gücü: Enformasyon Çağı: Ekonomi, Toplum ve Kültür (2. Cilt). Çeviren Eren Kılıç. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2013.
8. Demirtaş, H. Ali. "Sosyal Kimlik Kuramı: Temel Kavram ve Varsayımlar." İletişim Araştırmaları Dergisi, no. 23 (2003): 128–140.

9. Durkheim, Emile. Dinsel Hayatın İlkel Biçimleri. Çeviren Fuat Aydın. İstanbul: Ataç Yayınları, 2005.
10. Ertoy, Muhammet. "Türk modernleşmesinin tarihsel sosyolojisi: Tasnifler, tipolojiler ve yanılgılar." İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 9, no. 1 (2020): 96–116.
11. Fedakar Gönül, Fatma. "Televizyondaki dini programlar üzerine sosyolojik bir araştırma." Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
12. Gat, Azar ve Alexander Yakobson. Uluslar. Çeviren Ş. Özcan. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2013.
13. Geertz, Clifford. Kültürlerin Yorumlanması. Çeviren H. Gür. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2010.
14. Gellner, Ernest. Encounters with Nationalism. Oxford: Blackwell Publishers, 1994.
15. Hastings, Adrian. The Construction of Nationhood: Ethnicity, Religion, and Nationalism. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
16. Hutchinson, John. Modern Nationalism. Londra: Fontana Press, 1994.
17. James, Paul W. Globalism, Nationalism, Tribalism: Bringing Theory Back In. Londra: Sage, 2006.
18. Juergensmeyer, Mark. "Religious Nationalism in a Global World." Religions 10, no. 2 (2019): 97.
19. Kadıoğlu, A. S. "Türk-İslam Sentezi’nin oluşum ve gelişim süreci." OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi 16, no. 27 (2020): 813–834.
20. Karakuş, A. "Ulus-din ilişkisi bağlamında Yahudi milliyetçiliğinin temelleri ve politik yansımaları." Anasay, no. 13 (2020): 125–148.
21. Lemaine, G., J. Kastersztein ve B. Persononaz. "Social Differentiation." Differentiation Between Social Groups içinde, editör Henri Tajfel, Londra: Academic Press, 1978.
22. Mazurek, M. ve J. Potulski. "Historical Determinants of the Development of Pole-Catholic Identity." European Journal of Science and Theology 16, no. 1 (2020): 23–35.
23. Saçmalı, Ahmet Abdullah. "Reconciling Religion and Nationalism: The Nur Movement in Modern Turkey (2002–2018)." Doktora tezi, Durham University, 2019.
24. Smith, Anthony D. Ulusların Etnik Kökeni. Çeviren S. Bayramoğlu ve H. Kendir. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2002.
25. Triandafyllidou, Anna. "Religion and Nationalism Revisited: Insights from Southeastern and Central Eastern Europe." Ethnicities 24, no. 2 (2024): 203–218. Yeşilmen, Halit. "Sosyo-kültürel değişim ve etno-dini kimlik ilişkisi (Mahallemiler örneği)." Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016.