M.F AXUNDZADƏNİN ƏLİFBA İSLAHATI: TÜRK DÜNYASINDA DİL VƏ KÜLTÜR BİRLİYİ

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 1, 20 - 36, 29.06.2025

Səadət Vahabova

Öz

Makalede M.F. Axundzade’nin alfabe konusunu yeni bir bilimsel-teorik konsept olarak ele alış biçimi, açıklamaları ve analizleri incelenmiştir. Bu çerçevede onun;
1. Dilbilimci ve kuramcı bir akademisyen olarak,
2. Siyasetçi ve siyaset bilimci olarak faaliyetleri araştırma konusu yapılmıştır.
Araştırmada, M.F. Axundzade’nin eski alfabenin yetersizliklerini ortaya koyması, yeni bir alfabe oluşturma nedenlerini açıklaması, harflerin şekilleri ve kurallarına dair önerileri, alfabenin hangi yönde geliştirilmesi gerektiği ve uygulanma yöntemleri gibi konular ele alınmıştır. Eski alfabede noktalamanın tamamen kaldırılması, dile gereksiz yük getiren unsurlar, dil kuralları ve üslup açısından önemli meseleler de tartışılmıştır.
Makalede, M.F. Axundzade’nin alfabe reformu konusundaki amacı, yeni alfabe konseptiyle ilgili çeşitli devletlere, resmi makamlara ve bilim insanlarına sunduğu projenin süreci detaylandırılmıştır. İlk olarak 1857’de Türkiye ve İran’ın resmi devlet kurumlarına gönderilen proje, kısa süre sonra Rusya, Almanya, Avusturya, Fransa ve İngiltere akademilerine de iletilmiştir. İlginç bir nokta ise Axundzade’nin alfabe reformunu, yani alfabe projesini ve komedilerini, doğrudan hizmet ettiği Çarlık Rusya’sına değil, 1863’te Osmanlı Sadrazamı’na sunmuş olmasıdır.
Bize göre Axundzade’nin alfabe reformuyla ilgili temel amacı, Doğu dünyası ve İslam âleminde Türk dünyasının tarih, dil ve kültürel bağlarını güçlendirmekti. Bu perspektiften hareketle araştırmada, onun projesinin ve komedilerinin Osmanlı Sadrazamı tarafından "Cemiyeti-İlmiyye-i Osmaniyye"ye incelenmek üzere sunulması, eserlerinin Türkçeye çevrilmesine dair alınan karar, projesinin ciddi tartışmalara konu olması ve alfabe öğretiminin bilimsel-teorik temelleri sistematik olarak ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

alfabe , Ahundzade , dil normları , reform , teorik düşünce

Teşekkür

Teşekkür ederim

Kaynakça

• Axundov, Mirzə Fətəli 1 (1988), Əsərləri, II cild, Bakı: Elm nəşriyyatı.
• Axundov, Mirzə Fətəli 2 (1988), Əsərləri, III cild, Bakı: Elm nəşriyyatı.
• Axundov, Mirzə Fətəli (1955), Əsərləri, 3 cilddə, III cild, Bakı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı.
• Qarayev, Yaşar (1995), Tarix: Yaxından və uzaqdan, Bakı: Sabah nəşriyyatı.
• Köçərli, Firudin bəy (1978), Azərbaycan ədəbiyyatı, 2 cilddə I cild, Bakı: Elm nəşriyyatı.
• Əsgərli, Zaman (2017), Mirzə Fətəli Axundzadə, Bakı: Avropa nəşriyyatı.
• Həbibbəyli, İsa ( 2018) Azərbaycan ədəbiyyatı: Dövrləşdirmə konsepsiyası və inkişaf mərhələləri. Bax: Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. On cilddə, I cild, Şifahi xalq ədəbiyyatı, Bakı: Elm nəşriyyatı.
• Şamıoğlu (Musayev), Şahbaz (2017), Mirzə Fətəli Axundzadə (müasirləri ilə əlaqələri və bədii yaradıcılığı), Bakı: Elm və təhsil nəşriyyatı.
• Ağamalıoğlu, Səməd ağa (1928), Mirzə Fətəli Axundov və yeni əlifba,Maarif və mədəniyyət jurnalı, №3:4-6 Akpınar, Yavuz (1994),Azəri edebiyatı araşdırmaları,Erzurum:Dergah yayınları.
• Akpınar, Yavuz (1980), Mirza Fet-Ali Ahund-zade,(Bütün yönleriyle.) Erzurum: dok.tez.
• Məmmədzadə, Həmid (1971), Mirzə Fətəli Axundov və Şərq, Bakı: Elm nəşriyyatı.
• Caferoğlu, Ahmet (1933),Mirza Fet-Ali Ahund-zade, Azerbaycan Yurt Bilğisi,İstanbul, Yıl:2,I kanun:sayı,24 Tansel, Fevziye Abdullah (1953),Arap harflerinin islahı ve değiştirilmesi hakkında ilk teşebbüsler ve neticeleri (1862-1884), Belleten, Cilt:XVIII, sayı 66,nisan Tekin, Talat (1997) Tarih boyunca Türkçenin yazısı, Ankara:Simurg. Sadoğlu, Hüseyin (2003),Türkiye’de Ulusçuluk ve dil politikaları, İstanbul,İstanbul Bilgi Üniversitesi yayınları. Ulu, Cafer (2014) Osmanlıda alfabe tartışmaları ve latın alfabesinin kabulü sürecinde Mustafa Kemal’in çıktığı yurt gezileri:Tekirdağ Örneği, Tarih araştırmaları derğisi, cilt.33, sayı 55