SON DÖNEM MUSİKİŞİNAS ŞAİRLERİNDEN ENDERUNLU ŞEMSÎ VE ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 102 - 131, 29.12.2025

Mustafa Erdoğan , Hilal Yağmur

Öz

Bu yazıda daha önce hakkında hiçbir yayına rastlanmayan Enderunlu Şemsî’nin hayatı ve edebî kişiliği üzerinde durulmuş, ayrıca Divan’ı tanıtılarak şiirlerinden örnekler sunulmuştur. Kaynaklarda Şemsî, Şemsî Bey ve Şemsî Ağa şeklinde anılan şair Şemsî XIX. asrın musikişinas şairlerindendir. Kesin olmamakla birlikte 1790 yılı civarında doğduğu anlaşılmaktadır. İstanbullu olan Şemsî kaynaklarda geçmeyen bir tarihte Enderun’a alınmış, Seferli Odası’nda iken 1824’te terfi ettirilerek çuhadarlığa yükseltilmiştir. Şemsî Ağa daha sonra âşıkâne vadide söylediği gazellerle saray çevresinde epeyce tanınmış, odalardaki fasıllara sazla katılmış, çalıp çağırmış ve bu husus padişahın kulağına gidince huzurda da çalması için irade buyurulmuştur. Bunun üzerine 29 Kasım 1824 Pazartesi gecesi padişah II. Mahmud’un huzuruna çıkan Şemsî, gecenin üçte ikisinde beş on çeşit gazel, destan gibi eserler okumuş ve saz çalmıştır. Padişahın iltifatına mazhar olan Şemsî, silahdâr-ı zülfikâra çakırsalanlığa layık görülerek derecesi de yükseltilmiştir. 1827/1828’de Şemsî çakırsalanlık hizmetine ehliyeti kalmadığı gerekçesiyle silahdar dairesinden çıkarılmıştır. 1843’te çerağ edilip saraydan çıkarılan Şemsî gâh kahvehane, gâh meyhane köşelerinde hânendelik eylemiş ve muhtemelen 1845’te vefat etmiştir. Kaynaklarda musikişinaslığı övülen Şemsî’nin orta halli bir şair olduğu belirtilmektedir. Şairin bilinen ve elde olan tek eseri Divan’ıdır. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’nde yazma halinde olan Şemsî Divanı’nda 1 tercî-bend, 1 terkîb-bend, 5 tesdîs, 2 müseddes, 2 muhammes, 2 tahmîs, 2 murabba ve 67 gazel olmak üzere toplam 82 manzume bulunmaktadır. Daha ziyade aşk konulu olan bu manzumeler içinde 2 müacat, 2 naat da yer almaktadır. Ayrıca diğer manzumelerde de zaman zaman dînî-tasavvufî unsurlara rastlanmaktadır. Bütün manzumeleri Türkçe olan Şemsî, şiirlerinde sade sayılabilecek bir dil ve üslup kullanmıştır. Şemsî’nin şiirleri içinde bilhassa Klasik Türk Edebiyatı’nın XIX. asırdaki zihniyet değişimini gösteren ilginç örnekler bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

19. Yüzyıl Klasik Türk Edebiyatı , Enderun , Şemsî , Şemsî Divanı

Destekleyen Kurum

Yoktur.

Kaynakça

• Âgâh (Semerkândî-i Âmidî) Divanı. (Haz. Şerife Akpınar) T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı e-Kitap, http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/10589,agah-divanipdf.pdf?0 [17.10.2017]
• Aksoyak, İsmail Hakkı. (2014/1) “Sâkıb, Seyyid Mehmed Sâkıb Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=2733 [06. 11.2017]
• Aksoyak, İsmail Hakkı. (2014/2) “Sâkıb, Mustafa Sâkıb”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=2951 [06. 11.2017].
• Birgören, Hamdi. (2004). Dâniş Dîvânı İnceleme-Metin. Yüksek Lisans Tezi. Gazi Üniversitesi: Ankara.
• Demirtaş, Yavuz. (2009). “XIX. Yüzyıl İstanbul’undaki Sanat ve Mûsikî Hayatına Genel Bir Bakış”. İlahiyat Fakültesi Dergisi. S. 14/2, 139-156.
• Eliaçık, Muhittin. (2014). “Şemsî Şemseddîn Bey”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http: www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com index.php?sayfa=detay&detay=4945 [18.12.2016].
• Erdoğan, Mehtap. (2014). “Sâkıb, Süleyman Sâkıb”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=5014 [06.11.2017].
• Hâfız Hızır İlyas Ağa. (2016). Osmanlı Sarayında Gündelik Hayat Letâif-i Vekâyi-i Enderûniyye. (Haz. Ali Şükrü Çoruk). İstanbul: Kitabevi.
• Genç, İlhan. (2013). “Neş’et, Hoca Süleyman Neş’et Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=729 07.11.2017.
• Genç, İlhan. (1998). Hoca Neş’et, Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divânının Tenkidli Metni. İzmir: Kanyılmaz Matbaası.
• Güler, Mehmet. (2009). Halil Nûrî Divanı (Edisyon Kritik-İnceleme). Yüksek Lisans Tezi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi.
• Güler, Mehmet. (2013). “Nûrî, Halil Nûrî Bey”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=881 [20.05.2019].
• Gürbüz, Mehmet. (2013), “Dâniş Mehmed, Safiye Sultân-zâde”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=69 (ET: 21.05.2019)
• Hâtimetü’l-Eş’âr (Fatin Tezkiresi). (Haz. Ömer Çifçi). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı e-Kitap, http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/10736,metinpdf.pdf?0 [28.10.2017]
• Kolektif. (1998). “Şemsî”, Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. C. 8. s. 133. İstanbul: Dergâh.
• Kurnaz, Cemal-Çeltik, Halil. (2013). Divan Şiiri Şekil Bilgisi. Ankara: Berikan.
• Mehmed Süreyya. (1996). Sicill-i Osmani. (Haz. Nuri Akbayar). (3. cilt) İstanbul: Tarih Vakfı Yurdu.
• Özavar, Süreyya. (1993), Dâniş Mehmed Bey Hayatı, Sanatı ve Dîvânı. Yüksek Lisans Tezi. Marmara Üniversitesi: İstanbul.
• Saraç, M. A. Yekta. (2014). Klâsik Edebiyat Bilgisi. İstanbul: Gökkubbe.
• Şemseddin Sami. (1317). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı.
• Şemsî, (yazma). Divan. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi. Demirbaş Nu.: NECTY02805/01.
• Tuman, M. Nail. (2001). Tuhfe-i Nâilî Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. (Haz. Cemal Kurnaz-Mustafa Tatçı). Ankara: Bizim Büro.