MUHÂKEMETÜ’L-LUGATEYN’İN VELED ÇELEBİ İZBUDAK TARAFINDAN OSMANLI TÜRKÇESİNE YAPILAN ÇEVİRİSİ
Öz
Türk dili tarihinin en önemli ve etkileyici eserlerinden biri kabul edilen Muhâkemetü’l-Lugateyn, Ali Şîr Nevâyî tarafından 905/1499 yılında kaleme alınmıştır. Nevâyî, bu eserinde Türkçenin Farsçaya kıyasla geri kalmadığını, hatta söz varlığı, ifade gücü, ses zenginliği ve anlatım inceliği bakımından birçok yönden üstün bir dil olduğunu ortaya koymayı amaçlamıştır. Bu yönüyle Muhâkemetü’l-Lugateyn, yalnızca bir dil karşılaştırması değil, aynı zamanda Türk kimliğinin, edebî estetik anlayışının ve dil bilincinin XV. yüzyıldaki entelektüel yansımalarını gösteren önemli bir kültür ve düşünce belgesi niteliğindedir. Eser üzerine yapılan ilk sistematik ve bilimsel incelemeler 19. yüzyılda Batılı şarkiyatçılar tarafından gerçekleştirilmiş; bu çalışmalar, Türk dilinin tarihsel gelişimi açısından esere duyulan akademik ilgiyi artırmıştır. Türkiye’de ise Muhâkemetü’l-Lugateyn’in ilk tanıtımı 1889 yılında Nilüfer Dergisi aracılığıyla özet hâlinde yapılmış, ardından 1897’de Veled Çelebi İzbudak tarafından Osmanlı Türkçesine çevrilerek İkdam Matbaası’nda kitap olarak yayımlanmıştır. Bu makalede, Nevâyî’nin söz konusu eserinin İzbudak tarafından gerçekleştirilen Osmanlıca çevirisinin Arap harfli metni esas alınarak Latin harflerine aktarımı yapılmakta, böylece bu önemli eserin Osmanlı Türkçesine yapılan çevirisi araştırmacıların dikkatine sunulmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Ali Şir Nevayi,, Muhakemetü'l-Lugateyn, Veled Çelebi İzbudak,, Osmanlı Türkçesi, Çağatay Türkçesi
Kaynakça
- Aclûnî, İsmâil b. Muhammed (1351). Keşfü’l-Hafâ ve Müzîlü’l-İlbâs, C. II, Beyrut.
- Akar, Metin (1999). Veled Çelebi İzbudak, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 107–122.
- Alî el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Herevî (2002). Mirkâtü’l-Mefâtîh Şerhi Mişkâti’l-Mesâbîh, nşr. Sıdkî Muhammed Cemîl el-Attâr, Beyrut: Dâru’l-Fikr, C. I-II, IV, VI, VIII.
- Barutçu Özönder, F. Sema (1996). Ali Şir Nevâyî Muhâkemetü’l-Lugateyn, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
- Belin, François-Alphonse (1861). “Notice Biographique et Littéraire sur Mir Ali-Chir-Névâii”, Journal Asiatique, 17:175–256, 281–357.
- Bilgin, A. Azmi (2020). “Muhâkemetü’l-Lugateyn”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/muhakemetul-lugateyn [04.06.2025].
- Boltabayev, Saidbek (2025). “Muhâkemetü’l-Lugateyn Eserinin Ankara Nüshası”, Türkiyat Mecmuası, 34/2: 819–837.
- Bursevî, İsmâil Hakkı. (t.y.). Rûhu’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî.
- Clauson, Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, London: Oxford.
- Devereux, Robert (1966). Judgment of Two Languages; Muhakamat Al-Lughatain by Mir ‘Ali Shir Nawāi: Introduction, Translation and Notes, Leiden: E. J. Brill.