MUHÂKEMETÜ’L-LUGATEYN’İN VELED ÇELEBİ İZBUDAK TARAFINDAN OSMANLI TÜRKÇESİNE YAPILAN ÇEVİRİSİ

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 205 - 233, 29.12.2025

Sevgi Yavuz Oduncu , Burcu Sevdenur Özcan

https://izlik.org/JA34BZ58SW

Öz

Türk dili tarihinin en önemli ve etkileyici eserlerinden biri kabul edilen Muhâkemetü’l-Lugateyn, Ali Şîr Nevâyî tarafından 905/1499 yılında kaleme alınmıştır. Nevâyî, bu eserinde Türkçenin Farsçaya kıyasla geri kalmadığını, hatta söz varlığı, ifade gücü, ses zenginliği ve anlatım inceliği bakımından birçok yönden üstün bir dil olduğunu ortaya koymayı amaçlamıştır. Bu yönüyle Muhâkemetü’l-Lugateyn, yalnızca bir dil karşılaştırması değil, aynı zamanda Türk kimliğinin, edebî estetik anlayışının ve dil bilincinin XV. yüzyıldaki entelektüel yansımalarını gösteren önemli bir kültür ve düşünce belgesi niteliğindedir. Eser üzerine yapılan ilk sistematik ve bilimsel incelemeler 19. yüzyılda Batılı şarkiyatçılar tarafından gerçekleştirilmiş; bu çalışmalar, Türk dilinin tarihsel gelişimi açısından esere duyulan akademik ilgiyi artırmıştır. Türkiye’de ise Muhâkemetü’l-Lugateyn’in ilk tanıtımı 1889 yılında Nilüfer Dergisi aracılığıyla özet hâlinde yapılmış, ardından 1897’de Veled Çelebi İzbudak tarafından Osmanlı Türkçesine çevrilerek İkdam Matbaası’nda kitap olarak yayımlanmıştır. Bu makalede, Nevâyî’nin söz konusu eserinin İzbudak tarafından gerçekleştirilen Osmanlıca çevirisinin Arap harfli metni esas alınarak Latin harflerine aktarımı yapılmakta, böylece bu önemli eserin Osmanlı Türkçesine yapılan çevirisi araştırmacıların dikkatine sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Ali Şir Nevayi, , Muhakemetü'l-Lugateyn , Veled Çelebi İzbudak, , Osmanlı Türkçesi , Çağatay Türkçesi

Kaynakça

• Aclûnî, İsmâil b. Muhammed (1351). Keşfü’l-Hafâ ve Müzîlü’l-İlbâs, C. II, Beyrut.
• Akar, Metin (1999). Veled Çelebi İzbudak, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 107–122.
• Alî el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Herevî (2002). Mirkâtü’l-Mefâtîh Şerhi Mişkâti’l-Mesâbîh, nşr. Sıdkî Muhammed Cemîl el-Attâr, Beyrut: Dâru’l-Fikr, C. I-II, IV, VI, VIII.
• Barutçu Özönder, F. Sema (1996). Ali Şir Nevâyî Muhâkemetü’l-Lugateyn, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Belin, François-Alphonse (1861). “Notice Biographique et Littéraire sur Mir Ali-Chir-Névâii”, Journal Asiatique, 17:175–256, 281–357.
• Bilgin, A. Azmi (2020). “Muhâkemetü’l-Lugateyn”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/muhakemetul-lugateyn [04.06.2025].
• Boltabayev, Saidbek (2025). “Muhâkemetü’l-Lugateyn Eserinin Ankara Nüshası”, Türkiyat Mecmuası, 34/2: 819–837.
• Bursevî, İsmâil Hakkı. (t.y.). Rûhu’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî.
• Clauson, Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, London: Oxford.
• Devereux, Robert (1966). Judgment of Two Languages; Muhakamat Al-Lughatain by Mir ‘Ali Shir Nawāi: Introduction, Translation and Notes, Leiden: E. J. Brill.
• Diyanet İşleri Başkanlığı (2020). Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, haz. Hayreddin Karaman, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kâfi Dönmez, Sadrettin Gümüş, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Eckmann, János (2005). Çağatayca El Kitabı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Efendioğlu, Süleyman (2010). “Veled Çelebi İzbudak’ın “Türk Diline Medhal” Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme”, Journal of Turkish Research Institute, 11/26: 24.
• Erken, Jülide (2021). “Muhâkemetü’l-Lügateyn (Velet Çelebi İzbudak)”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/muhakemetu-l-lugateyn-velet-celebi-izbudak [04.06.2025].
• Gandjei, Tourkhan (1948). Emir Nizamüddin Ali Şir Nevâyî - Muhâkemetü’l-Lûgateyn, Tahran: Firdevsi.
• Ganiyeva, Suyuma (2000). Alişir Navoiy Mükemmel Eserler Toplamı, C.XXVI, Taşkent: Fen.
• Gulmuhammedov, Abdülhakim (1925). Emir Ali Şir Nevâyî Muhâkemetü’l-Lugateyn, Aşkabat: Türkmenistan Devlet Neşriyatı.
• Işıtman, İshak Refet (1941). Ali Şir Nevai Muhakemetü’l-Lugateyn, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• İzbudak, Veled Çelebi (1897). Mir Ali Şir Nevâyî Muhâkemetü’l-Lugateyn, İstanbul: İkdam Matbaası.
• Kaçar, Mücahit (2025). “François-Alphonse Belin’in Yazdığı Nevâyî Biyografisinin Necib Âsım Tarafından Yapılan Türkçe Tercümesi”, Hece Dergisi Biyografi Özel Sayısı, 1:340–362.
• Kaçalin, Mustafa S. (2011). Niyazi-Nevâyî’nin Sözleri ve Çağatayca Tanıklar – El-Lugatu’n-Nevaiyye ve’l İstişhadatu’l-Cagata’iyye, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kara, Mustafa (2001). “İzbudak, Veled Çelebi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/izbudak-veled-celebi [25.08.2025].
• Kut, Günay (1989). “Ali Şîr Nevâî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-sir-nevai [04.06.2025].
• Levend, Agâh Sırrı (1968). Ali Şir Nevaî IV – Divanlar ile Hamsesi Dışındaki Eserler, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 189–217.
• Malehova, Alla (1970). Alişer Navoi Sujdeniye O Dvuh Yazıkah (Muhakamatul-Lugatayn), Taşkent: Fen.
• Örmeci, Saadet (2021). Ali Şîr Nevâî ve Muhâkemetü’l-Lugateyn (Ali Şîr Nevâyî’nin Doğumunun 580. Yılı Anısına), İstanbul: Akademik Kitaplar.
• Quatremère, Étienne-Marc (1841). Extraits d’Ali-Schir, Paris.
• Quatremère, Étienne-Marc (1845). Chrestomathie en Turk oriental: Contenant Plusieurs Ouvrages de l'Émir Ali-Schir, des Extraits des Mémoires du Sultan Baber, Paris.
• Redhouse, James W. (1890). A Turkish and English Lexicon: Shewing in English the Significations of the Turkish Terms, İstanbul: American Mission.
• Sami, Şemseddin (2006). Kâmûs-ı Türkî (15. baskı), İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Sadıkov, Kasımcan (2017). Alişir Nevâyî - Muhâkemetü’l-Lugateyn, Taşkent: Akademnashr.
• Seyhan, Tanju (2022). “Muhâkemetü’l-Lugateyn (Nevâyî)”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/muhakemetu-l-lugateyn-nevayi [04.06.2025].
• Sıddık, Muhammedzade (2009). Emir Alişir Nevâyî - Muhâkemetü’l-Lugateyn, Tebriz: Neşr-i Ahter.
• Steingass, Francis (1998). A Comprehensive Persian-English Dictionary, Beirut: Librairie du Liban Publishers. Tömür, Hemit ve Polat, Abdurop (1988). Muhâkemetü’l-Lugateyn: İkki Til Münazarası, Pekin: Milletler Neşriyatı.
• Tursunov, Yusuf (2021). Alişir Nevâyî Muhâkemetü’l-Lugateyn: İlmiy-Tenkidiy Metin, Taşkent: Fen Neşriyatı.
• Ünlü, Suat (2013). Çağatay Türkçesi Sözlüğü, Konya: Eğitim Yayınevi.
• Vâhidî, Muhammed Yakub (1984). Ali Şir Nevâyî - Muhâkemetü’l-Lugateyn, Kâbil: Afganistan Bilimler Akademisi.
• Vámbéry, Ármin (1862). “Muhâkemet-ül-Lugetejn Mır ‘Ali-Sír (Nevajı) Csagataj-Törökjéből”, Nyelvtudományi Közlemények, 1:112–130.
• Yılmaz, Mehmet (1992). Kültürümüzde Ayet ve Hadisler. İstanbul: Enderun Kitabevi.