Fuat Sezgin’e Göre İslâm Bilim Tarihinin İlk ve Sürekli Nüansı: Tercüme Faaliyetleri

Yıl 2026, Sayı: 46, 123 - 140, 26.01.2026

Abdullah Burgu

https://doi.org/10.64985/tybakademi.1705180

https://izlik.org/JA34JJ82GN

Öz

Tercüme faaliyetleri ile yakından ilgilenen bilim adamlarının başında gelen ve tüm dünyada kendine
münhasır bir bilim tarihçisi olarak tanınan Fuat Sezgin, ömrünün neredeyse tamamını İslâm
bilim tarihi literatürüne ayırarak, İslâm bilimlerinin biyo-bibliyografik kataloglarını hazırlamıştır.
Sezgin'in üzerinde durduğu en önemli hususun başında Emevîler ve Abbâsîler dönemindeki
tercüme faaliyetleri gelmesine rağmen bu konudaki görüşleri ve tespitleri güncel literatürde
gözden kaçırılmıştır. Onun tercüme faaliyetleri bağlamında ileri sürdüğü İslâm bilim tarihi
dönemlendirmesiyle ilgili neredeyse hiçbir çalışmaya rastlanmamaktadır. Halbuki Sezgin, tercüme
faaliyetleri üzerinden özgün bir dönemlendirme denemesi yaparak süreci kavramsallaştırmış ve
Müslümanların bilime katkılarına yeni bir bakış açısı getirmiştir. Bu çalışmada, Sezgin’in on
dokuzuncu yüzyıldan itibaren İslâm medeniyetinin zengin bilim ve düşünce hayatına yönelik
indirgemeci bir misyon yüklenen oryantalist iddialara karşı tercüme faaliyetleri bağlamında
geliştirdiği kavramsallaştırma ve dönemlendirme teklifleri ele alınmıştır. Makalede Sezgin’in
tercüme faaliyetleri ile ilgili görüşlerini belirttiği eserleri, bilim tarihi üzerine konuşmaları ve
mülakatları nitel bir yöntem takip edilerek içerik analizi metoduyla değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Bilim Tarihi , Tercüme Faaliyetleri , Oryantalizm , Fuat Sezgin

According to Fuat Sezgin, the First and Persistent Nuance of the History of Islamic Science: Translation Activities

https://izlik.org/JA34JJ82GN

Öz

Fuat Sezgin, a distinguished historian of science recognized globally for his unique contributions,
was among the foremost scholars devoted to the study of translation activities. He dedicated nearly
his entire life to the literature of Islamic science history, compiling extensive bio-bibliographical
catalogs of Islamic scientific works. Although Sezgin emphasized the translation movements
during the Umayyad and Abbasid periods as a key area of focus, his perspectives and findings on
this subject have largely been overlooked in contemporary scholarship. Notably, there is a lack of
studies addressing Sezgin’s periodization of the history of Islamic science within the framework of
translation activities. However, through an original attempt at periodization based on translation
movements, Sezgin conceptualized the process and introduced a novel perspective on Muslim
contributions to science. This study examines Sezgin’s conceptual and chronological proposals
developed in response to reductionist orientalist claims about Islamic scientific heritage, using
qualitative content analysis of his works, lectures, and interviews.

Anahtar Kelimeler

History of Science , Translation Movement , Orientalism , Fuat Sezgin

Kaynakça

• Abdulhalimov, B. (2021). Beytü’l-Hikme ve Orta Asya’lı alimlerin Bağdat’taki ilmi faaliyetleri (IX.-XI. Yy). (Haz: Mustafa Demirci-İqboljon Usmonov-Muhriddin Mamadimov), Hikmetevi Yayınları.
• Bîrûnî, E. R. M. b. A. (2024). Tahdîdü nihâyâti’l-emâkin. (Çev: K. Burslan), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Brockelmann, C. (1943). Geschichte des Arabischen Schrifttums. 5 Cilt. Brill Press.
• Bulut, Y. (2007). Oryantalizm. Diyanet İslâm Ansiklopedisi içinde (428-437 ss.), 33, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Browne, E. G. (2012). İslâm Tıbbı. (Çev: Enise Anaş). İnkılâb Yayınları.
• Burgu, A. (2019). Bilim tarihçisi Prof. Dr. Fuat Sezgin’in hayatına ve çalışmalarına genel bir bakış. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Fuat Sezgin Özel Sayısı. 42(1), 1-14. https://dergipark. org.tr/tr/download/article-file/1725165.
• Câbirî, M. A. (2001). Arap-İslâm aklının oluşumu. (Çev: Vecdi Akyüz), Kitabevi Yayınları.
• Cebbar, A. (2016). İslâm bilim tarihi. (Çev: L. F. Topaçoğlu), Küre Yayınları.
• Çetin, A. (2019). Bilim tarihi ve Fuat Sezgin üzerine bir değerlendirme. Kalemname. 4(8), 359-389. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/905671.
• Demirci, M. (2016). Beytü’l-Hikme kuruluşu, işleyişi ve etkileri. İnsan Yayınları.
• Demirci, M. (2019). Fuat Sezgin’e göre İslâm’ın “Yaratıcı Çağ” kavramı. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Fuat Sezgin Özel Sayısı. 42(1), 15-24. https://dergipark.org.tr/tr/ download/article-file/1725169.
• Dönmez, S. (2019). İslam medeniyet tarihi esasında Fuat Sezgin hakkında bir değerlendirme. Antakiyat. 2(1), 1-16. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/739153.
• Emîn, A. (1935), Fecrü’l-İslâm. Matbaatü Lücneti’t-te’lîf ve’t-tercüme ve’n-neşr.
• Fazlıoğlu, İ. (2004). Fuat Sezgin ile bilim tarihi üzerine. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. 2(4), 355-370. https://dergipark.org.tr/tr/download/issue-file/18059.
• Fazlıoğlu, İ. (2016). Fuzulî ne demek istedi?. Papersense Yayınları.
• Gutas, D. (2003). Yunanca düşünce Arapça kültür Bağdat’ta Yunanca-Arapça çeviri hareketi ve erken Abbasi toplumu. (Çev: Lütfü Şimşek), Kitap Yayınevi.
• Hansu, H. (2019). Mehmet Fuat Sezgin’in aile çevresi ve Türkiye’deki akademik serüveni. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 60(1), 185-205. https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/728203.
• Hodgson, M. G. S. (1977) The venture of Islam, The gunpowder empires and modern times. The University of Chicago Press.
• İbn Nedîm, E. M. b. İ. b. M. (1997). el-Fihrist. (Thk: R. İbrahîm), Dârü’l-Maarife.
• İbnu’l-Kıftî. (2024). İhbâru’l-Ulemâ. (Çev: Abdulhalik Bakır), Ankara Okulu Yayınları.
• Kenan, S. (2003). İslâm dünyası’nın duraklama sebepleri üzerine ünlü ilimler tarihçisi Fuat Sezgin’i dinlemek. Değerler Eğitimi Dergisi. 1(4), 73-98. https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/302591.
• Kılıç, A. (2019). Fuat Sezgin’in Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS). İ. Özcoşar (Ed.), İslam araştırmalarındaki yeri:.Fuat Sezgin ve Temel İslam Bilimleri, Güncel Tartışmalar-Teorik Teklifler içinde (339-367. ss.), Divan Kitap Yayınları.
• Kızılkaya Yılmaz, R. (2021). Oryantalist paradigmanın karşıtı olarak Oksidentalist söylem: Kavramsal bir analiz. Hadis Tetkikleri Dergisi, 19(2), 209-233. https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/2169399.
• Kutluay, İ. (2019). Oryantalizmin mukabili ve yeni bir bilim dalı olarak Oksidentalizm: Fuat Sezgin Oksidentalist sayılır mı?. İ. Özcoşar (Ed.), Fuat Sezgin ve Temel İslam Bilimleri, Güncel Tartışmalar- Teorik Teklifler içinde. (43-72. ss.), Divan Kitap Yayınları. 43-72.
• Mez, A. (2014). Onuncu yüzyılda İslâm Medeniyeti İslâm’ın rönesansı. (Çev: S. Şaban), İnsan Yayınları. Miquel, A. (1991). İslâm ve medeniyeti, doğuştan günümüze. (Çev: A. Fidan-H. Menteş). 2 Cilt. Birleşik Yayınları.
• Said, E. (2013). Şarkiyatçılık: Batı’nın şark anlayışları. (Çev. Berna Ülner), Metis Yayınları.
• Said el-Endelüsî. (2014). Tabakâtü’l-Ümem. (Çev: Ramazan Şeşen), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Saygılı, S. (2019). Doğu ve Batı düalizminde İslam medeniyet tarihinin oksidentalist düşünürü Fuat Sezgin ve bilim tarihi anlayışı. Temaşa. 10, 10-31. https://dergipark.org.tr/en/download/article- file/635776.
• Sezgin, F. (1991). Târihi’t-türasi’l-Arabî. (Arapçaya Çev: M. F. Hicâzî vd) 9 Cilt. Câmiatü’l-İmam Muhammed b. Suud el-İslâmiyye.
• Sezgin, F. (1967-84). Geschichte des arabischen Schrifttums. Brill Press.
• Sezgin, F. İslam’ın bilimler tarihindeki yaratıcı yerine bir bakış. Adam Akademi. 1(2), 89-98. https:// dergipark.org.tr/tr/download/article-file/230533
• Sezgin, F. (2015). İslam’da bilim ve teknik. Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
• Sezgin, F. (2017). İslâm bilimler tarihi üzerine konferanslar. Timaş Yayınları.
• Sezgin, F. (2018). Bilim tarihi sohbetleri. (Haz: S. Turan). Timaş Yayınları.
• Sezgin, M. F. (2002), İslâm medeniyetinin donuklaşmasının sebepleri meselesi. Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi. 1(2), 295-303. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/85959.
• Ülken, H. Z. (2007). Uyanış devirlerinde tercümenin rolü. Ülken Yayınları.
• Yıldız, İ. (2020). Fuat Sezgin’e göre İslam düşüncesi ve Batı üzerindeki etkisi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(1), 13-44. https://dergipark.org.tr/en/download/ article-file/1114321.