Fuat Sezgin’e Göre İslâm Bilim Tarihinin İlk ve Sürekli Nüansı: Tercüme Faaliyetleri

Yıl 2026, Sayı: 46, 123 - 140, 26.01.2026

Abdullah Burgu

https://doi.org/10.64985/tybakademi.1705180

Öz

Kısmen Emevîler döneminde başlayıp, Abbâsî halifelerinin himayesiyle zirve sürecini yaşayan tercüme faaliyetleri İslâm bilim tarihinin en önemli inceleme alanını oluşturmuştur. Yerli ve yabancı birçok araştırmacı konuya yoğunlaşarak çeşitli yönlerini ortaya çıkarmaya çalışmıştır. Tercüme faaliyetleri ile yakından ilgilenen bilim adamlarının başında gelen ve tüm dünyada kendine münhasır bir bilim tarihçisi olarak tanınan Fuat Sezgin, ömrünün uzun bir bölümünü bilim literatürüne ayırarak, tercüme edilen eserlerin, müellif ve mütercimlerin biyo-biyografik kataloglarını hazırlamıştır. Ayrıca tercüme faaliyetleri üzerinden özgün bir dönemlendirme denemesi yaparak, İslâm tarihine ve Müslümanların bilime katkılarına yeni bir bakış açısı getirmiştir. On dokuzuncu yüzyıldan itibaren İslâm medeniyetinin zengin bilim ve düşünce hayatına yönelik karalayıcı bir misyon yüklenen oryantalist iddialara karşı argümanlar geliştirerek, İslâm bilim ve düşünce tarihinin özgün metinlerini, klasik kaynaklarını ilim camiasına kabullendirmiştir. Sezgin’in bu özgün yaklaşımına yönelik incelemelerin neredeyse yok denecek kadar cüzi bir seviyede olmasından dolayı bu makale hazırlanmış ve tercüme hareketleri bağlamında Sezgin’in yaptığı dönemlendirmenin analizi amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Bilim Tarihi , Tercüme Faaliyetleri , Oryantalizm , Fuat Sezgin

According to Fuat Sezgin, the First and Persistent Nuance of the History of Islamic Science: Translation Activities

Öz

The translation movement, which began during the Umayyad period and reached its peak under the Abbasids, represents one of the most critical phases in the history of Islamic science. Numerous scholars have explored this movement to better understand the transmission and transformation of scientific knowledge in the Islamic world. Among them, Fuat Sezgin stands out as a pioneering historian of science whose contributions remain unparalleled. Sezgin meticulously compiled bibliographical data on translated works, translators, and original authors, thereby establishing a comprehensive scientific corpus. More importantly, he proposed an original periodization of Islamic scientific development based on the stages of translation activities. This model provided a new framework for understanding the intellectual history of the Muslim world. At a time when orientalist narratives sought to diminish Islamic contributions to science, Sezgin responded with rigorous scholarship grounded in primary sources. This article examines Sezgin’s periodization in light of its historiographical significance and scholarly originality.

Anahtar Kelimeler

History of Science , Translation Movement , Orientalism , Fuat Sezgin

Kaynakça

• Abdulhalimov, B. (2021). Beytü’l-Hikme ve Orta Asya’lı alimlerin Bağdat’taki ilmi faaliyetleri (IX.-XI. Yy). (Haz: Mustafa Demirci-İqboljon Usmonov-Muhriddin Mamadimov), Hikmetevi Yayınları.
• Bîrûnî, E. R. M. b. A. (2024). Tahdîdü nihâyâti’l-emâkin. (Çev: K. Burslan), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Brockelmann, C. (1943). Geschichte des Arabischen Schrifttums. 5 Cilt. Brill Press.
• Bulut, Y. (2007). Oryantalizm. Diyanet İslâm Ansiklopedisi içinde (428-437 ss.), 33, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Browne, E. G. (2012). İslâm Tıbbı. (Çev: Enise Anaş). İnkılâb Yayınları.
• Burgu, A. (2019). Bilim tarihçisi Prof. Dr. Fuat Sezgin’in hayatına ve çalışmalarına genel bir bakış. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Fuat Sezgin Özel Sayısı. 42(1), 1-14. https://dergipark. org.tr/tr/download/article-file/1725165.
• Câbirî, M. A. (2001). Arap-İslâm aklının oluşumu. (Çev: Vecdi Akyüz), Kitabevi Yayınları.
• Cebbar, A. (2016). İslâm bilim tarihi. (Çev: L. F. Topaçoğlu), Küre Yayınları.
• Çetin, A. (2019). Bilim tarihi ve Fuat Sezgin üzerine bir değerlendirme. Kalemname. 4(8), 359-389. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/905671.
• Demirci, M. (2016). Beytü’l-Hikme kuruluşu, işleyişi ve etkileri. İnsan Yayınları.
• Demirci, M. (2019). Fuat Sezgin’e göre İslâm’ın “Yaratıcı Çağ” kavramı. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Fuat Sezgin Özel Sayısı. 42(1), 15-24. https://dergipark.org.tr/tr/ download/article-file/1725169.
• Dönmez, S. (2019). İslam medeniyet tarihi esasında Fuat Sezgin hakkında bir değerlendirme. Antakiyat. 2(1), 1-16. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/739153.
• Emîn, A. (1935), Fecrü’l-İslâm. Matbaatü Lücneti’t-te’lîf ve’t-tercüme ve’n-neşr.
• Fazlıoğlu, İ. (2004). Fuat Sezgin ile bilim tarihi üzerine. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. 2(4), 355-370. https://dergipark.org.tr/tr/download/issue-file/18059.
• Fazlıoğlu, İ. (2016). Fuzulî ne demek istedi?. Papersense Yayınları.
• Gutas, D. (2003). Yunanca düşünce Arapça kültür Bağdat’ta Yunanca-Arapça çeviri hareketi ve erken Abbasi toplumu. (Çev: Lütfü Şimşek), Kitap Yayınevi.
• Hansu, H. (2019). Mehmet Fuat Sezgin’in aile çevresi ve Türkiye’deki akademik serüveni. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 60(1), 185-205. https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/728203.
• Hodgson, M. G. S. (1977) The venture of Islam, The gunpowder empires and modern times. The University of Chicago Press.
• İbn Nedîm, E. M. b. İ. b. M. (1997). el-Fihrist. (Thk: R. İbrahîm), Dârü’l-Maarife.
• İbnu’l-Kıftî. (2024). İhbâru’l-Ulemâ. (Çev: Abdulhalik Bakır), Ankara Okulu Yayınları.
• Kenan, S. (2003). İslâm dünyası’nın duraklama sebepleri üzerine ünlü ilimler tarihçisi Fuat Sezgin’i dinlemek. Değerler Eğitimi Dergisi. 1(4), 73-98. https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/302591.
• Kılıç, A. (2019). Fuat Sezgin’in Geschichte des Arabischen Schrifttums (GAS). İ. Özcoşar (Ed.), İslam araştırmalarındaki yeri:.Fuat Sezgin ve Temel İslam Bilimleri, Güncel Tartışmalar-Teorik Teklifler içinde (339-367. ss.), Divan Kitap Yayınları.
• Kızılkaya Yılmaz, R. (2021). Oryantalist paradigmanın karşıtı olarak Oksidentalist söylem: Kavramsal bir analiz. Hadis Tetkikleri Dergisi, 19(2), 209-233. https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/2169399.
• Kutluay, İ. (2019). Oryantalizmin mukabili ve yeni bir bilim dalı olarak Oksidentalizm: Fuat Sezgin Oksidentalist sayılır mı?. İ. Özcoşar (Ed.), Fuat Sezgin ve Temel İslam Bilimleri, Güncel Tartışmalar- Teorik Teklifler içinde. (43-72. ss.), Divan Kitap Yayınları. 43-72.
• Mez, A. (2014). Onuncu yüzyılda İslâm Medeniyeti İslâm’ın rönesansı. (Çev: S. Şaban), İnsan Yayınları. Miquel, A. (1991). İslâm ve medeniyeti, doğuştan günümüze. (Çev: A. Fidan-H. Menteş). 2 Cilt. Birleşik Yayınları.
• Said, E. (2013). Şarkiyatçılık: Batı’nın şark anlayışları. (Çev. Berna Ülner), Metis Yayınları.
• Said el-Endelüsî. (2014). Tabakâtü’l-Ümem. (Çev: Ramazan Şeşen), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Saygılı, S. (2019). Doğu ve Batı düalizminde İslam medeniyet tarihinin oksidentalist düşünürü Fuat Sezgin ve bilim tarihi anlayışı. Temaşa. 10, 10-31. https://dergipark.org.tr/en/download/article- file/635776.
• Sezgin, F. (1991). Târihi’t-türasi’l-Arabî. (Arapçaya Çev: M. F. Hicâzî vd) 9 Cilt. Câmiatü’l-İmam Muhammed b. Suud el-İslâmiyye.
• Sezgin, F. (1967-84). Geschichte des arabischen Schrifttums. Brill Press.
• Sezgin, F. İslam’ın bilimler tarihindeki yaratıcı yerine bir bakış. Adam Akademi. 1(2), 89-98. https:// dergipark.org.tr/tr/download/article-file/230533
• Sezgin, F. (2015). İslam’da bilim ve teknik. Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
• Sezgin, F. (2017). İslâm bilimler tarihi üzerine konferanslar. Timaş Yayınları.
• Sezgin, F. (2018). Bilim tarihi sohbetleri. (Haz: S. Turan). Timaş Yayınları.
• Sezgin, M. F. (2002), İslâm medeniyetinin donuklaşmasının sebepleri meselesi. Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi. 1(2), 295-303. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/85959.
• Ülken, H. Z. (2007). Uyanış devirlerinde tercümenin rolü. Ülken Yayınları.
• Yıldız, İ. (2020). Fuat Sezgin’e göre İslam düşüncesi ve Batı üzerindeki etkisi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(1), 13-44. https://dergipark.org.tr/en/download/ article-file/1114321.