Space and Geography in Literature Education: A Study on Turkish Language and Literature Textbooks

Öz

This study aims to examine the relationship between literary education and space and geography within the context of Turkish Language and Literature teaching at the high school level. In literary texts, space has long been considered a passive setting where events take place, relegated to the background of character, time, and plot. Modern literary theories reveal that space is a fundamental element that constructs the meaning of the narrative and directs the theme. Based on this theoretical framework, the research examines the functions of space addressed in the preparatory, 9th, and 10th-grade Turkish Language and Literature textbooks prepared according to the 2024 Turkish Century Education Model. The research was conducted using a qualitative research approach with document analysis and interpretive text analysis methods. The findings show that the teaching of space changes its function according to the grade level. In the preparatory class, space is addressed in the context of cultural memory and civilization, while in the 9th grade it is presented as a concrete environment that determines the way of life; and in the 10th grade, it becomes an aesthetic structure that produces emotion and meaning. The study reveals that place-centered literature teaching can contribute to students' in-depth understanding of texts.

Anahtar Kelimeler

• Literature education
• Place
• Geography
• Cultural memory
• Identity

Edebiyat Eğitiminde Mekân ve Coğrafya: Türk Dili ve Edebiyatı Ders Kitapları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, edebiyat eğitimi ile mekân ve coğrafya arasındaki ilişkiyi lise düzeyindeki Türk Dili ve Edebiyatı öğretimi bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Modern edebiyat kuramları, mekânın anlatının edilgen bir unsuru değil anlam kuran, temayı yönlendiren ve karakter inşasını belirleyen kurucu bir yapı olduğunu ortaya koymaktadır. Bu kuramsal çerçeveden hareketle araştırmada, 2024 yılında Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ne göre hazırlanan ve aşamalı olarak okutulmaya başlanan Hazırlık, 9. ve 10. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı ders kitaplarında mekân unsurunun hangi işlevlerle ele alındığı incelenmiştir. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı kapsamında doküman incelemesi ve yorumlayıcı metin çözümlemesi yöntemiyle yürütülmüştür. Öğretim programı, ders kitaplarında yer alan edebî metinler ve bu metinlere eşlik eden etkinlikler mekânın anlam kurucu işlevi bağlamında analiz edilmiştir. Bulgular, mekân öğretiminin sınıf düzeylerine göre işlev değiştirerek yapılandırıldığını göstermektedir. Hazırlık sınıfında mekân kültürel bellek ve medeniyet bilinci ekseninde ele alınırken 9. sınıfta yaşam biçimini ve üretim ilişkilerini belirleyen somut bir çevre olarak sunulmakta; 10. sınıfta ise estetik, psikolojik ve değer üretici bir yapı hâline gelmektedir. Çalışma, lise düzeyinde mekân öğretiminin aşamalı bir model doğrultusunda yapılandırıldığını ortaya koymakta ve edebî coğrafya kuramı ile edebiyat eğitimi arasında sistematik bir köprü kurmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Edebiyat eğitimi
• Mekân
• Coğrafya
• Kültürel bellek
• Kimlik

Kaynakça

1. Aktaş, H. (2012). Disiplinlerarası İlişkiler Bağlamında Şiir ve Coğrafya. Studies of The Ottoman Domain (Osmanlı Hâkimiyet Sahası Çalışmaları), 2(3), 1-25. https://izlik.org/JA37JN86HM
2. Anderson, J. (2015). Towards an assemblage approach to literary geography. Literary Geographies, 1(2), 120–137.
3. Bachelard, G. (2013). Mekânın poetikası. (Çev. A. Derman). İstanbul: Kesit Yayınları.
4. Bakhtin, M. M. (2014). Chronotopos. (Çev. M. Dewey). Berlin: Suhrkamp.
5. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40.
6. Bozkurt, K. ve Tekin (2023). Mekân, İnsan ve Edebiyat. Batman Akademi Dergisi, 7(2), 238-259.
7. Cevizci, Ahmet (1999). Felsefe sözlüğü, 1. Baskı. İstanbul: Paradigma Yayınları.
8. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Sage.

9. Foucault, M. (1990). Andere Räume (1967). Barck, Karlheinz (Hg.): Aisthesis: Wahrnehmung heute oder Perspektiven einer anderen Ästhetik, 39-51.
10. Hones, Sheila (2025). Edebî coğrafya. (Çev. Aytek Sever). Vakıfbank Kültür Yayınları.
11. Kefeli, E. (2009). Coğrafya merkezli okuma. Turkish Studies, 4(1), 423-433.
12. Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi. (Çev. I. Ergüden). İstanbul: Sel Yayıncılık.
13. Lotman, J. (2015). Künstlerischer Raum: Sujet und Figur. In J. Dünne ve S. Günzel (Ed.) Raumtheorie. Frankfurt am Main: Suhrkamp, 529–545.
14. MEB (2024). Türk Dili ve Edebiyatı Dersi Öğretim Programı. Millî Eğitim Bakanlığı. https:// tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programturh9101112Onayli.pdf
15. Merriam, S. B. (2018). Qualitative research: A guide to design and implementation. Jossey-Bass.
16. Miles, M. B., Huberman, A. Ve M. Saldaña, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3rd ed.). Sage.
17. Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods (4th ed.). Sage.
18. Ranciere, J. (2019). Kurmacanın kıyıları. İstanbul: Metis Yayıncılık.
19. Ricoeur, P. (1976). Interpretation theory: Discourse and the surplus of meaning. Texas Christian University Press.
20. Ridanpää, J. (2024). Region. The Routledge Handbook of Literary Geographies (s. 123-131) içinde. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003097761
21. Ronen, R. (2017). Kurguda Mekân (Çev. Zeynep Şen). Edebiyat Eleştirisi Dergisi. 2017/7, 136-158.
22. Sakallı, C. (2021). Tema araştırmasına bir katkı olarak edebiyatta mekân ve edebî mekân. KARE Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat, Tarih ve Düşünce Dergisi, Özel Sayı, 95–114.
23. Saunders, C. W. (2009). Literary geography: Reforging the connections. Progress in Human Geography, 33(4), 436–452.
24. Şengül, M. B. (2010). Romanda Mekân Kavramı. Journal of International Social Research, 3(11), 528–538.
25. Tabur, Ş. (2020). Mekân Odaklı Edebiyat Çalışmaları ve Toni Morrison’un Merhamet Romanı. (Ed. Mehmet Akif Balkaya). Edebiyat Kuramları içinde. 117-138.
26. Tally, R. (2016). Adventures in literary cartography: Explorations, representations, projections. (Ed. E. Peraldo), Literature and geography: The writing of space throughout history içinde. Cambridge Scholars Publishing, UK.
27. Tally, R. (Ed.). (2017). The Routledge handbook of literature and space. Routledge. https://doi. org/10.4324/9781315745978
28. Tatar, B. (2022). Mekân ve İnsan. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, 7(2), 135-148.
29. TDE 10. Sınıf MEB (2024). Türk dili ve edebiyatı 10. sınıf ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları. https://tymm.meb.gov.tr/upload/kitap/turk-dili-ve-edebiyati-10.pdf
30. TDE 9. Sınıf MEB (2024). Türk dili ve edebiyatı 9. sınıf ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları. https://tymm.meb.gov.tr/upload/kitap/turk_dili_ve_edebiyati_9.pdf
31. TDE Hazırlık MEB (2024). Türk dili ve edebiyatı hazırlık sınıfı ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları. https://tymm.meb.gov.tr/upload/kitap/turk_dili_ve_edebiyati_hazirlik.pdf
32. Tekin, M. (2001). Roman Sanatı: Romanın Unsurları 1. Ötüken Yayınları.
33. Tümertekin, Erol ve Özgüç, Nazmiye. (2017). Beşerî Coğrafya İnsan, Kültür Mekân. İstanbul: Çantay Yayınevi.
34. Vurmay, MA (2010). Edebiyat, Coğrafya ve Uzam: Hardy’nin Yuvaya Dönüş Adlı Romanı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, 50 (2), 207-220.
35. Yetkin, S. K. (1972). Estetik doktrinler. Bilgi Yayınevi. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin.