Geleneksel Türk Yemek Adlarının Çevirisi: “Mes Recettes Turques” Üzerine Bir İnceleme

Öz

Türkiye, coğrafi konumu ve tarihî zenginlikleri sayesinde birçok kültüre ev sahipliği yapmış; bu çeşitlilik özellikle mutfak kültürünün zenginleşmesine katkı sağlamıştır. Türk mutfak kültürünün özgün yapısı, yemek adlarının çevirisini dilsel ve kültürel bir aktarım meselesi hâline getirmiştir. Bu çalışma, geleneksel Türk yemek adlarının Fransızcaya çevirisinde kullanılan stratejileri, çevirmen kararları doğrultusunda belirlemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın varsayımı, kültürel bir unsur olarak yemek adlarının çevirisinin çevirmeni biçimsel sadakat ve işlevsel eşdeğerlik arasında zorlu bir tercihe yöneltmesidir. Bu varsayımdan hareketle, çeviri incelemesine kaynak olarak “Mes Recettes Turques” adlı yemek kitabındaki 83 yemek adı Newmark’ın (1988) çeviri stratejileri kapsamında incelenmiştir. İnceleme sonucunda; kültürel unsurlar içeren yemek adlarının çevirisinde karşılaşılan güçlükler nedeniyle başta çift/üçlü süreçler olmak üzere, betimleyici eşdeğerlik, kültürel eşdeğerlik ve aktarım stratejilerine başvurulduğu belirlenmiştir. Çok katmanlı yemek adlarında anlam kaybını ve kavramsal kaymaları önlemek amacıyla erek odaklı stratejilere öncelik verilmesi, kültürel aktarımın sınırlı kaldığı durumlarda çevirinin dipnot ya da parantez içi açıklamalarla desteklenmesi gerektiği sonucuna varılmıştır

Anahtar Kelimeler

• Gastronomi
• mutfak kültürü
• çevirmen kararları
• çeviri stratejileri
• Geleneksel Türk Yemek Adları

The Translation Of Traditional Turkish Food Names: A Case Study Of “Mes Recettes Turques"

Öz

Turkey’s geographical location and historical richness have fostered diverse cultures, significantly enriching its culinary heritage. The distinctive nature of Turkish cuisine makes translating food names a matter of linguistic and cultural transfer. This study aims to determine the strategies used to translate traditional Turkish food names into French, based on translators’ decisions. It assumes that translating food names as cultural elements forces translators into a difficult choice between formal fidelity and functional equivalence. Applying Newmark’s (1988) translation strategies, this study analyzed 83 food names from the cookbook Mes Recettes Turques. Results reveal that due to translation difficulties, descriptive and cultural equivalence, as well as transference strategies, are employed, particularly in couplets and triplets. The study concludes that target-oriented strategies must be prioritized to prevent meaning loss and conceptual shifts in multi-layered food names, supporting translations with footnotes or parenthetical explanations where cultural transfer is limited.

Anahtar Kelimeler

• Gastronomy
• Culinary Culture
• Translator Decisions
• Translation Strategies
• Traditional Turkish Food Names

Kaynakça

1. Akbaba, A. & Kendirci, P. (2016). Gastronomi turizmi ve coğrafi işaretlemeli ürünler. O. N. Özdoğan (Ed.). Yiyecek İçecek Endüstrisinde Trendler 2 içinde (22-49. ss.), Detay Yayıncılık.
2. Akcaoğlu, C. (2017). Somut olmayan kültürel miras ve yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde kullanımı. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
3. Altınel, H. (2009). Gastronomide menü yönetimi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Batu, A. (2024). Türk tarihinde gastronomi kültürü. Gastro-World (4), 1-9.
5. Barthes R. (1961). Pour une psycho-sociologie de l’alimentation contemporaine. Annales, 5, 977-986. Berk, Ö. (2005). Kuramlar Işığında Açıklamalı Çeviribilim Terimcesi. Multilingual Yayınları.
6. Beyaz, E. (2017). Representing Turkish food history and food culture through translation: A case of Turkish confectionery. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. Bourdieu, P. (1984). La distinction : Critique sociale du jugement (Çev : R. Nice). Harvard University Presse. Chiaro, D. & Rossato, L. (2015). Food and translation, translation and food. Translator, 21(3), 237-243.
8. Demirkol Ertürk, Ş. (2020). Çeviri, yemek ve kültür ilişkisi: Altyazı çevirisinde kültüre özgü mutfak terimlerinin aktarımı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (18), 610-626.

9. Dilsiz, B. (2010). Türkiye’de gastronomi ve turizm (İstanbul Örneği). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Douglas, M. (1966). Saflık ve tehlike/ Kirlilik ve tabu kavramlarının bir çözümlemesi (Çev: E. Ayhan). Metis Yayınları.
11. Glossaire des arts de la table. (2015). Semaine du Goût. Institut Français.
12. Güz, L. & Teyssot, R. (2005). Mes Recettes Turques. Éditions Minerva.
13. Güzel Şahin, G. & Ünver, G. (2015). Destinasyon pazarlama aracı olarak “Gastronomi Turizmi”: İstanbul’un gastronomi turizmi potansiyeli üzerine bir araştırma. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 3(2), 63-73.
14. Hastürkoğlu, G. (2020). A study on the relationship between translation ecology and food translation. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (20), 855-863.
15. Hatipoğlu, R. (2022). Translation strategies in translating restaurant menus from Turkish into English. International Academic Social Resources Journal, (e-ISSN: 2636 7637), 7(44), 1621-1626.
16. Horbacauskiene, J., Kasperariciene, R., Petroniene, S. (2016). Issues of culture specific item translation in subtitling. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 231, 223-228.
17. Kıran, Z. (2010). Fransızca Dilbilgisi ve Çeviri Kılavuzu. Seçkin. Yayınları.
18. Lévi-Strauss, C. (1966). Le triangle culinaire, L’Arc, 26,19-29.
19. Li, S. (2018). A corpus-based multimodal approach to the translation of restaurant menus. Perspectives, 27(1), 1-19.
20. Newmark, P. (1988). Textbook of Translation. Prentice Hall.
21. Newmark, P. (2010). Translation and culture. B. Lewandowska-Tomaszcyk, M. Thelen (Ed.). Meaning in Translation içinde (171-182. p.), Peter Lang.
22. Özdemir, G. & Dülger Altıner, D. (2019). Gastronomi kavramları ve gastronomi turizmi üzerine bir inceleme. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(1), 1-14.
23. Pekcoşkun Güner, S. (2021). Gastronomi metinleri çevirisinin bir alt alanı olarak yemek tarifi çevirileri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö9), 506-524.
24. Poisson-Quinton, S., Mimran, R., Mahéo-Le Coadic, M. (2007). Grammaire Expliquée du Français. CLE International.
25. Pratama, A. D. Y. & Putri, D. A. D. P. (2022). Intersemiotic translation in Balinese menu. Linguistics and Culture Review, 6(1), 270–283.
26. Reiss, K. (1989). Text types, translation types and translation assessment. A. Chesterman (Ed.). In Readings in Translation Theory (105-115.p). Finn Lectura Ab.
27. Saraç, T. (1997). Büyük Fransızca-Türkçe Sözlük. Adam Yayınları.
28. Sığırcı, İ. (2006). Fransızcadan Türkçeye geçen sözcüklerin ses ve anlam değişmeleri açısından incelenmesi. Dilbilim Dergisi, 16, 33-52.
29. Şener Erkırtay, O. (2023). Türk mutfak kültürünün menü çevirileri yoluyla aktarımı. Journal of Literature and Humanities, 70, 49-58.
30. Tahir Gürçağlar, Ş. (2021). Çevirinin ABC’si (5. baskı). Say Yayınları.
31. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Gastronomi. Güncel Türkçe Sözlük içinde. 20 Şubat, 2025, tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişilmiştir.
32. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Kanepe. Güncel Türkçe Sözlük içinde. 20 Şubat, 2025, tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişilmiştir.
33. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Küvet. Güncel Türkçe Sözlük içinde. 25 Şubat, 2025, tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişilmiştir.
34. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Lohusa şerbeti. Güncel Türkçe Sözlük içinde. 25 Şubat, 2025, tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişilmiştir.
35. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Mühürlemek. Güncel Türkçe Sözlük içinde. 20 Şubat, 2025, tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişilmiştir.
36. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Terbiye. Güncel Türkçe Sözlük içinde. 20 Şubat, 2025, tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişilmiştir.
37. Yıldırım, C. (2015). Âmin Maalouf’un Afrikalı Leo ve Semerkant romanlarında kültürel unsurların çevirisi üzerine bir inceleme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(39), 221- 232.
38. Yücel, F. (2020). Çevirinin Tarihi (2. baskı). Çeviribilim Yayınları.
39. Zencir, E. (2018). Temel Mutfak Teknikleri. Anadolu Üniversitesi.