Cultural Reflections in Religious Mystical Poetry: A Comparative Study of the Mawlid Tradition and Christian Hymns

Öz

This study examines the reflections of religious mystical poetry in two different belief traditions through a comparative literary analysis of the Mevlid tradition in Islam and Christian hymns. Süleyman Çelebi’s Vesîletü’n-Necât and selected hymns from Catholic, Protestant, and Orthodox traditions are analyzed in terms of thematic structure, formal characteristics, and cultural functions. The study adopts a qualitative, text-based comparative analysis method. Findings reveal that both traditions share common themes such as mystical discourse, divine love, and narratives centered on sacred figures. However, significant differences emerge in modes of ritualization, performance contexts, and social functions. The research demonstrates that Mevlids and hymns function not only as devotional texts but also as aesthetic forms that sustain cultural memory and enable intergenerational transmission. In this respect, religious poetry is evaluated as a key medium at the intersection of faith, literature, and collective memory.

Anahtar Kelimeler

• Mevlid
• Christian hymns
• religious mystical poetry
• comparative literature

Dinî Mistik Şiirde Kültürel Yansımalar: Mevlit Geleneği ile Hristiyan İlahilerinin Karşılaştırmalı Bir İncelemesi

Öz

Bu çalışmada, dinî mistik şiirin iki farklı inanç geleneğindeki yansımaları, İslam kültüründe mevlit geleneği ve Hristiyanlıkta ilahiler üzerinden karşılaştırmalı bir edebiyat perspektifiyle ele alınmıştır Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât adlı eseri ile Katolik, Protestan ve Ortodoks geleneklerinde öne çıkan ilahi örnekleri; tematik yapı, biçimsel özellikler ve kültürel işlevler bakımından incelenmiştir. Araştırmada, nitel ve metin merkezli karşılaştırmalı analiz yöntemi benimsenmiştir. İnceleme sonucunda, her iki geleneğin mistik söylem, ilahi aşk ve kutsal figür merkezli anlatım gibi ortak temalar etrafında şekillendiği görülmüştür. Bununla birlikte, ritüelleşme biçimleri, icra ortamları ve toplumsal işlevler açısından belirgin farklılıklar tespit edilmiştir. Çalışma, mevlit ve ilahilerin yalnızca ibadet metinleri değil, aynı zamanda kültürel belleği taşıyan ve kuşaklar arası aktarımı sağlayan estetik yapılar olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mevlit
• Hristiyan ilahileri
• dinî mistik şiir
• karşılaştırmalı edebiyat

Kaynakça

1. Acar, Y. (2023). Göç Edebiyatında Dil, Kimlik ve Kültür Sorunsalının Karşılaştırmalı Edebiyat Bağlamında İncelenmesi. [Doktora Tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi SBE.
2. Artuç Bekteş, S. (2024). Türk Yurdu’nda Şiire Yolculuk. Net kitaplık.
3. Assmann, J. (1995). Collective Memory and Cultural Identity. New German Critique, (65), 125–133.
4. Assmann, J. (2018). Kültürel bellek. Çev. Ayşe Tekin. Ayrıntı Yay.
5. Aytaç, G. (2021). Karşılaştırmalı edebiyat. Doğubatı yayınları.
6. Aytaş, G. vd. (2013). Edebiyat bilgi ve kuramları. İldem Yay.
7. Bayram, Y. (2004), Karşılaştırmalı edebiyat bilimi ve bir uygulama, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S:16 (Güz, s.69-93).
8. Bayram, Y. (2004). Karşılaştırmalı edebiyat bilimi ve bir uygulama. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (16), 69-93.

9. Bilkan, A. F. (2019). Mevlit- değerden ritüele. İletişim.
10. Bruce, S. Religion in the Modern World: From Cathedrals to Cults. Oxford University Press, 2011.
11. Catholic News World. “History of Famous Carol ‘Silent Night’.” December 2021.
12. Çağıl, N. (2013). Kutsal metinler ve müzik. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (39), 1-46.
13. Çelik, H. (2022). “Süleyman Çelebi’nin Mevlidi Üzerine Estetik Bir Yaklaşım”. İlahiyat Akademi Dergisi, 15(1), 1–20.
14. Daw, C. P. (2003). Grace and Conversion in John Newton’s Hymnody. The Hymn, 54(4), 15–22.
15. Erzem, B. (2023). Dua-ilahi ilim ilişkisi: Gazzâlî örneği. [Yüksek Lisans Tezi]. Ordu Üniversitesi SBE.
16. Eskikurt, M. (2012). “Mevlidlerin Dinî-Mistik Boyutu.” Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 1(2), 174-186.
17. Everist, Mark. “Gounod and the Sacred Song Tradition.” Nineteenth-Century Music Review 4, no. 1 (2007): 23–41.
18. Gounod, Charles. Ave Maria (melodi üzerine: J. S. Bach, Prelude No.1 in C major, BWV 846). 1853/1859.
19. Gruber, F. X. (1818). Stille Nacht [Silent Night]. Salzburg: Parish Archives.
20. İpekten, H. (2004). Eski Türk edebiyatı. Dergâh Yayınları.
21. İsen, M. (2002). Mevlit Türü ve Süleyman Çelebi. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, (6), 211–230.
22. Kara, İ. (2004). İslam Düşüncesinde mevlit ve şiir estetiği. Dergâh Yayınları.
23. Kara, İ. (2016). Din ile modernleşme arasında: Türk düşüncesi. Dergâh Yayınları.
24. Karatosun, M. O. (2019). Katolik ibadet hayatında ilahilerin yeri ve önemi. Artuklu Akademi, 6(2), 279-305. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.626147.
25. Kelly, J. N. D. (2000). Early Christian Doctrines. HarperCollins.
26. Kemikli, B. (2016). Mevlit külliyatı-3 Cilt. Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.
27. Kolektif. (2023). Vesîlet’ün Necât kurtuluş yolu mevlit şerhi. Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.
28. Köprülü, M.F. (2006). Divan edebiyatı antolojisi. Akçağ.
29. Kurnaz, C. (2004). Eski Türk edebiyatı. Gazi Kitabevi.
30. Kurnaz, C. ve Çeltik, H. (2011). Divan şiiri şekil bilgisi. H Yayınları.
31. Kutsal Kitap ve Deuterokanonik Kitaplar (2015). Kitabı Mukaddes Şirketi.
32. Library of Congress. “The Cultural Legacy of ‘Amazing Grace’.” Washington, D.C., 2017.
33. McNally, R. E. (2005). Mary in the Middle Ages: The Blessed Virgin Mary in the Thought of Medieval Latin Theologians. Wipf and Stock Publishers.
34. Mohr, J. (1818). Stille Nacht [Lyrics].
35. Murat Sarıer, A. N. (2024). Ankara’daki Protestan Kiliselerinin dinî müzik uygulamaları. [Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi Müzik ve Güzel Sanatlar Enstitüsü.
36. Neuman, W. L. (2012). Toplumsal araştırma yöntemleri: nicel ve nitel yaklaşımlar I‐II. Cilt (5. Basım). Yayın Odası.
37. Newton, J. (1779). Olney Hymns. W. Oliver.
38. Rousseau, A. M. ve Pichois, C. (2022). Karşılaştırmalı Edebiyat. Çev. M. Yazgan. Akçağ.
39. Routley, E. (1982). The Music of Christian Hymns. GIA Publications.
40. Samson, Jim. The Cambridge Companion to the Lied. Cambridge University Press, 1997.
41. Schubert, F. (1825). Ellens Gesang III (Ave Maria), D. 839. Vienna.
42. Süleyman Çelebi. (1409). Vesiletü’n-Necât. Haz. Nihat Sami Banarlı.
43. Süleyman Çelebi. (1983). Vesîletü’n-Necât. Haz. İ. H. Ertaylan. Diyanet Yayınları.
44. Süleyman Çelebi. (2020). Mevlidi Şerif Vesiletün Necat. Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.
45. Tatçı, M. (1991). Süleyman Çelebi ve Mevlidi. Kültür Bakanlığı Yayınları.
46. Tekşan, M. (2011). Karşılaştırmalı edebiyat bilimi. Kriter Yayınevi.
47. Tokgöz, Ü. (2022). Hatay Altınözü ilçesinde yaşayan Hristiyan topluluğun müzikal kültürlerinin incelenmesi. [Yüksek Lisansa Tezi]. Gaziantep Üniversitesi SBE.
48. Topşir, M. (2023). İstanbul’daki Yahudi, Hristiyan ve Müslüman mabedlerinde okunan duaların karşılaştırmalı müzikal analizi. [Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi SBE.
49. Turner, S. (2002). Amazing Grace: The Story of America’s Most Beloved Song. HarperOne. Türkiye Diyanet Vakfı (2004). “Mevlid” maddesi. TDV İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
50. Uludağ, S. (2000). Mevlit ve mevlit Törenleri. İstanbul: Dergâh Yayınları.
51. UNESCO. (2011). Silent Night: Intangible Cultural Heritage List. UNESCO Publications.
52. Van Tieghem, P. (2017). Mukayeseli Edebiyat. Çev.Y.Ş. Kılıçel. Büyüyenay Yayınları.
53. Vatican. Compendium of the Catechism of the Catholic Church. Vatican.va, 2005.
54. Warner, M. (1976). Alone of All Her Sex: The Myth and the Cult of the Virgin Mary. Oxford University Press.
55. Watson, J. R. (1997). The English Hymn: A Critical and Historical Study. Oxford University Press.
56. Wellek, R. & Warren, A. (1949). Theory of Literature. Harcourt, Brace and Company.
57. Wiora, W. (1966). The Four Ages of Music: A History of Musical Development. W. W. Norton.
58. Yıldız, A. Edt. (2023). Vesîletü’n--Necât Kurtuluş Yolu Mevlid Şerhi. Diyanet İşleri Başk. Yay.
59. Yüce, F. (2007). Mevlitlerin Türk kültüründeki yeri ve önemi. Türkiyat Mecmuası, 17, 301-318.