Şarkiyatçılığın Eşiğinde Trakya ve İstanbul Tasvirleri: Thomas Stevens’ın Seyahatnamesinde Kültürel Karşılaşmalar

Öz

19. yüzyıl, Türk kültürünün Oryantalizm eksenli yaklaşımların etkisi altında betimlendiği son derece tartışmalı bir dönemdir. Batılı gezginlerin Doğu merakı ile başladığı yolculuklar kişisel olduğu kadar siyasi ve ekonomik çıkarları beraberinde getirmiştir. Dönemin icatlarından bisiklet tutkusunu yaymaya hevesli olan Thomas Stevens (1854-1935), ilk bisikletli dünya turu girişiminde Türk topraklarından geçerken kaleme aldığı gezi notları ile Türk kültürüne yepyeni bir açılım sunar. Edirne’den başlayıp İran’a uzanan yolculuğun bir bölümü İstanbul üzerine yoğunlaşır. Hayatın içinden pek çok gözlemin yer aldığı notlarda Türk toplumu ile azınlıklar ve yabancılar arasındaki ilişkiler, toplumsal ve dini ilişkiler, ekonomik koşullar ve hepsinden önemlisi kültürel değerler anlatılır. Batı gezi edebiyatında görülen hayali Doğu ve Türk kimliklerinin aksine, Stevens halkın içine karışır, günlük yaşama dâhil olur ve yaşadıklarını yazıya döker. Tek amacı bisikletiyle dünya turunu tamamlamak olan Stevens bu süreçte kendine özgü bir açıdan bakar. Bu makale, bisiklet üzerindeki bir gezginin gözünden Türk kültürünün algılanmasını ve Türk kimliğinin sunulmasını inceleyip yorumlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Thomas Stevens
• Bisikletle Dünya Turu
• Türk kültürü
• kimlik
• gezi edebiyatı.

Depictions of Thrace and Istanbul on the Threshold of Orientalism: Cultural Encounters in Thomas Stevens’s Travelogue

Öz

The nineteenth century is controversial due to Orientalist approaches to Turkish culture. Western travellers’ journeys launched by interest in the East were accompanied by political and economic as well as personal benefits. Thomas Stevens, eager to spread passion for bicycle, a late invention, offers an absolutely new approach to Turkish culture with travelogues he penned about Turks. His travelogues touch upon relationships between Turks and the minorities as well as foreigners, social and religious affairs, and mostly cultural values. As opposed to imaginary Turkish identities popular in Western travel literature, Stevens meets ordinary people, enjoys everyday life and writes down personal experiences. Stevens adopts a personal stance since his sole purpose is to accomplish his mission of travelling around the world on a bicycle. This article comments on the representation of Turkish identity and the perception of Turkish culture in the eyes of a travelling cyclist.

Anahtar Kelimeler

• Thomas Stevens
• Around the World on a Bicycle
• Turkish culture
• identity
• travel literature.

Kaynakça

1. Arslan, A., & Gürcüm, B. H. (2023). 19. yüzyılda eğitim hakkı ile değişen kadın: Modayı değiştiren bisiklet çılgınlığı ve pantolon giysisi. SDÜ Art-E Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, 16 (31), 195-222.
2. Atalay, E. (2021). 19. yüzyılda Osmanlı İstanbul’unda kadın kıyafetinin evrimi. Erzurum Teknik Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 2, 131-161. Aydın, B. N. (2020). 19. yüzyılda Osmanlı kentlerinde dönüşümün Üsküdar üzerinden incelenmesi. Meltem İzmir Akdeniz Akademisi Dergisi, 8 (Kış), 6-30.
3. Belge, H., & Hanilçe, M. (2022). 19. yüzyıl İngiliz seyyahlarının notlarında Osmanlı İmparatorluğu’nda Tatarlarca yürütülen rehberlik hizmetleri. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(3), 1198-1212.
4. Çilli Kutan, Ö. (2022). 19. yüzyıl İstanbul’unda sosyal ve kültürel hayatın modernleşmesi. Memleket Siyaset Yönetim, 17(37), 83-114.
5. İskefiyeli, Z. (2020). Bisikletle ilk dünya turunu gerçekleştiren seyyahın gözüyle Kocaeli ve çevresi. (Eds.) H. Selvi, İ. Şirin, & B. Çelik (Eds.). Uluslararası Milli Mücadelede Servetiye Cephesi ve Kocaeli Tarihi-Kültürü Sempozyumu VI içinde (277–296 ss.). Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşleri Dairesi Başkanlığı Yayınları.
6. İskefiyeli, Z. (2022). Thomas Stevens’ın bisikletle ilk dünya turunda mühim bir durak: İstanbul. S. Sönmez(Ed.). Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Alanında Yeni Trendler I içinde (621–639 ss.). Duvar Yayınları.
7. Kalyoncu, H. (2021). 16.-19. yüzyıl dönemi sosyal yaşamında Osmanlı kadını ve Osmanlı topraklarında yaşamış sanatçıların eserlerine yansımaları. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(35), 1104-1128.
8. Kemer, S. K. (2017). Polonya ve Türk anı edebiyatında 19. yüzyıl İstanbul portresi. Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 32(2), 89-92.

9. Koca, E., & Emiroğlu, S. (2019). 19. yüzyılda kadın giysilerinin kol formu açısından incelenmesi. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 6(3), 238-251.
10. MacFarlane, C. (1850). Turkey and its destiny: The result of journeys made in 1847 and 1848 to examine into the state of that country. John Murray.
11. Öğünç, B. (2018). Şarkiyatçılığın kaynakları: Britanyalı zihninde Osmanlı İmparatorluğunun izini sürmek. SUTAD Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 44(Güz), 245–257.
12. Özey, R. (2002). 19. asırda Edirne vilayeti coğrafyası. Marmara Coğrafya Dergisi, 6(Temmuz), 1-36. Said, E. (1991). Oryantalizm: Sömürgeciliğin keşif kolu. (Çev. N. Uzel), Pınar Yayınları.
13. Seyitdanlıoğlu, M. (2024). XIX. yüzyıl Osmanlı tarihinin kaynakları: Osmanlı İmparatorluğu’na gelen gezginlerin-Avrupalıların anıları. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 55(Bahar), 117-153.
14. Spencer, E. (1851). Travels in European Turkey. Colburn. Stevens, T. (2009). Bisikletle dünya turu: San Francisco’dan Tahran’a. (Çev. Ö. Öğünç), Pozitif Yayınları.
15. Timur Ağıldere, S. (2019). Batılı seyyahların gözünden İstanbul ve Cezayir’de kahve ve kahvehane kültürü (17. yy–19. yy). Milli Folklor, 122(Yaz), 14-28.
16. Tokgöz, E. (2000). 19. yüzyılda Osmanlı ekonomisi. H.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 18(2), 365-376.
17. Umunç, H. (2013). Doğu ve ötekilik: İngiliz seyahatnamelerinde Türk kimliği (Lady Montagu ve Richard Chandler). Bilig, 66 (Yaz), 297-314.