Satır Arası Kur’an Tercümelerinden TİEM 73 Yazmasının (Müdâyene Ayeti Örneğinde) Çeviribilim Açısından İncelenmesi ve Hekimoğlu, TİEM 40 Yazmalarıyla Karşılaştırılması

Öz

Çeviri; bir dilde kurulmuş anlam evreninin yalnızca sözcükleri değil o dilin kültürel kodlarını, düşünme biçimini ve çağrışım alanlarını dikkate alarak başka bil dilde yeniden kurulması sürecidir. Genel olarak çeviribilimin betimleyici, kuramsal ve uygulamalı alanlardan oluştuğu kabul edilir. Bu çalışmada Vinay ve Darbelnet’nin çeviribilim yöntemleri kullanılmıştır. Vinay ve Darbelnet ilk olarak “Stilistique Comparée Du Français Et De L’anglais” adlı eserlerinde çeviriyi doğrudan ve dolaylı yöntemler olarak iki ana gruba ayırmışlar ve doğrudan çeviri için üç, dolaylı çeviri için dört yöntem geliştirmişlerdir. Bu çalışmada TİEM 73 yazmasının Bakara suresinde yer alan 282. ayet incelenmiştir. Ortaya çıkan bulgulara göre ayette yer alan kelime ve kelime gruplarının büyük bir oranda doğrudan çeviri yöntemlerine uyum sağladıkları tespit edilmiştir. Çalışmada karşılık verilmeyen veya fazladan karşılık verilen kelime ve kelime grupları da tespit edilmiştir. Ayrıca 282. ayet Doğu Türkçesi satır arası Kur’an tercümelerinden Hekimoğlu yazmasıyla, Batı Türkçesi Kur’an tercümelerinden TİEM 40 yazmasıyla karşılaştırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Çeviribilim
• satır arası
• ayet

Destekleyen Kurum

Çukurova Üniversitesi BAP Birimi

Proje Numarası

SDK-2026-18146

An Analysis of the TİEM 73 Manuscript (İn the Example of the Verse on Müdâyene) from the Perspective of Translation Studies and A Comparison with the Hekimoğlu, TİEM 40 Manuscripts

Öz

Translation is the process of reconstructing the semantic universe established in one language into another, taking into account not only the words but also the cultural codes, ways of thinking, and associative fields of that language. Generally, translation studies is considered to consist of descriptive, theoretical, and applied fields. This study utilizes the translation methods of Vinay and Darbelnet. In their work "Stilistique Comparée Du Français Et De L’anglais," Vinay and Darbelnet initially divided translation into two main groups: direct and indirect methods, developing three methods for direct translation and four for indirect translation. This study examines verse 282 of the Surah Al-Baqarah in the TİEM 73 manuscript. The findings indicate that a large proportion of the words and word groups in the verse conform to direct translation methods. The study also identifies words and word groups that were not translated or were translated excessively. Furthermore; Verse 282 was compared with the Hekimoğlu manuscript, which are interlinear translations of the Quran from Eastern Turkic, and with the TİEM 40 Manuscript, which is a translation of the Quran from Western Turkic.

Anahtar Kelimeler

• Translation studies
• interlinear translation
• verse

Destekleyen Kurum

Çukurova University BAP

Proje Numarası

SDK-2026-18146

Kaynakça

1. Baltacı, B. (2008). Bakara Suresi 282. Ayetin Genel Özellikleri ve Fıkhî Kavramları. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 8(1), 147-177.
2. Çanga, M. (2016). Kur’ân-ı Kerim Lugati İlâvelerle Mu’cemü’l Müfehres. Timaş Yayınları.
3. Erdoğan, A. (1938). Kur’an Tercümelerinin Dil Bakımından Değerleri. Vakıflar Dergisi, 1(47).
4. Eruz, F. S. (2003). Çeviriden Çeviribilime. Fremdsprachenl, Sayı:1, 33. Multilingual Yayınları.
5. Kanar, M. (2019). Farsça-Türkçe Sözlük. Say Yayınları.
6. Karslı, İ. (2022). Temel Arapça Sözlük (Arapça-Türkçe). Damla Yayınevi.
7. Kök, A. (2004). Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi TİEM 73 (1v-235v/2) Giriş-İnceleme-Metin-Dizin. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Kur’an-ı Kerim. (2026, 20 Mart). https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf/kuran-meal-2/bakara-suresi-2/ayet 282/diyanet-isleri-baskanligi-meali-1 adresinden erişildi.

9. Kur’an-ı Kerim Meali. (2026, 23 Mart). https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf adresinden erişildi.
10. Munday, J. (2005). Introducing Translation Studies, Theories and Applications. Routledge.
11. Nida, E. A. (1964). Toward a science of translating: With special reference to principles andprocedures involved in Bible translating. Brill.
12. Nida, E. A. (2004). Bible Translation. In Routledge Encyclopedia of Translation Studies. Routledge.
13. Odacıoğlu, C. ve Barut, E. (2018). Çeviri Usul, Strateji ve Yöntemleri Üzerine Bir Derleme. Tarih Okulu Dergisi. 11(34), 1382.
14. Sağol, G. (1993). Harezm Türkçesi Satır Arası Kur’an Tercümesi Giriş, Metin, Sözlük. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. TDK, Türkçe Sözlük. (2026, 28 Mart). https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişildi.
16. Topaloğlu, A. (2018). XV. Yüzyıl Baslarında Yapılmış Satır Arası Kur’an Tercümesi I Metin II Sözlük. Dergâh Yayınları.
17. Ünlü, S. (2004). Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi TİEM 73 (235v/3-450r7) Giriş-İnceleme-Metin-Dizin. [Yayımlanmış Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Ünlü, S. (2018). Karahanlı Türkçesi İlk Türkçe Satır-Arası Transkribeli Kur’an Tercümesi (TİEM 73), Türkiye Türkçesi Mealli Karşılaştırmalı, Transkribeli Metin 1-4; Tıpkıbasım 5-6; Örnekli Kur’ân’-ı Kerîm Açıklamalı Sözlük 7-8. Selçuklu Belediyesi Yayınları.
19. Vinay, J. ve Darbelnet, J. (1995). Comparative Stylistic of French ad English: A Methodology For Translation (J. C. Sager, M. J. Hamel, Dü). John Benjamins Publishing.