Türkiye İşçi Partisi’nin (TİP) Dış Politikasında Kıbrıs Meselesi (1961-1971)

Yıl 2025, Cilt: 56 , 27 - 47, 12.12.2025

Başaran Ayar

https://doi.org/10.58699/tyir.1756384

Öz

Türkiye İşçi Partisi, 1961-1971 döneminde Türk siyasal hayatının önemli bir parçası olmuştur. Bu çalışmada TİP’in Kıbrıs politikası incelenmekte ve meselenin Parti’nin anti-emperyalizm, dış politikanın güvenlikleştirilmesine karşı çıkma ve Üçüncü Dünya ile yakınlaşma şeklindeki üç ana sütün üzerine kurguladığı dış politika çizgisini vurgulamak için uygun bir vaka olarak değerlendirildiği öne sürülmektedir. Bu çerçevede TİP’in Kıbrıs politikası, o döneme kadar partiler üstü bir niteliği olduğu değerlendirilen dış politikanın sorgulanabildiği, ABD ile kurulan eşitsiz ilişkilere dair eleştirilerin farklı partilerce de eleştirilebildiği ve Soğuk Savaş dönemi blok siyaseti sebebiyle ikincil planda kalan periferi ülkeleriyle daha yakın ilişkiler kurulmasının hedeflendiği bir iklimin ortaya çıkmasına katkıda bulunmuştur.

Anahtar Kelimeler

Türkiye İşçi Partisi , Kıbrıs Meselesi , Anti-Emperyalizm , Üçüncü Dünyacılık

The Cyprus Issue in Workers’ Party of Turkey’s (TİP) Foreign Policy (1961-1971)

Öz

The Workers’ Party of Turkey (TİP) was an important part of Turkish political life between 1961 and 1971. This study examines TİP’s Cyprus policy and argues that the issue was seen as a suitable case to highlight the Party’s foreign policy, which rested on three main pillars: anti-imperialism, rejecting securitization of foreign policy, and closer ties with the Third World. Within this framework, TİP’s Cyprus policy contributed to the emergence of a political climate where foreign policy, previously considered above political parties, could be questioned, where unequal relations with the United States could be criticized by different political parties, and where closer relations with peripheral countries, previously sidelined due to Cold War bloc politics, became a goal.

Anahtar Kelimeler

Workers’ Party of Turkey , Cyprus Issue , Anti-Imperialism , Third-Worldism

Kaynakça

• Ahmad, Feroz (1999). Modern Türkiye’nin Oluşumu (İstanbul: Kaynak Yayınları).
• Altan, Çetin (1968). “Okumıyanlar Okusun: İşte Belgesi”, Tüm, 18 Aralık 1968, (2): 3.
• Altan, Çetin (1971). Ben Milletvekiliyken (İstanbul: Bilgi Yayınevi).
• Aren, Sadun (1993). TİP Olayı 1961-1971 (İstanbul: Cem Kültür Yayınları).
• Arslantaş, Düzgün ve Arslantaş, Şenol (2014). “From ‘permanent opposition’ to ‘power’: Anti-systemic parties in Turkey”, Party Politics, 30 (3): 409-419.
• Aybar, Mehmet Ali (1964). “Bugünkü Dış Politikamız Kabul Edilemez”, Sosyal Adalet, Temmuz, 19 (4): 4.
• Aybar, Mehmet Ali (1964b). Türkiye İşçi Partisi’nin Gözü ile Kıbrıs - Genel Başkan Mehmet Ali Aybar’ın 10 Mayıs 1964 Tarihli Bursa Konuşması (TİP: İzmir).
• Aybar, Mehmet Ali (1964c). Mehmet Ali Aybar Dış Politikamızı Anlatıyor (Sosyal Adalet Gazetesi Eki).
• B.C.Ü. (1964). “Kıbrıs Çıkmazı Dış Politikamızın Çıkmazıdır”, Sosyal Adalet, 8 Ağustos 1964, (5): 4.
• Bora, Tanıl (2017). Cereyanlar - Türkiye’de Siyasi İdeolojiler (İstanbul: İletişim).
• Boran, Behice (1965). “Kıbrıs Meselesinde Niçin Amerika da Sovyetler de Bizi Desteklemiyor?”, Dönüşüm (4): 4
• Boran, Behice (1970). “İkili Anlaşmalar Meselesi” Emek Dergisi, 9 Şubat 1970, 1 (21): 4-5.
• Buzan, Barry, Weaver, Ole ve de Wilde, Jaap. (1998). Security: a new framework for analysis (Londra: Lynne Rienner Publishers).
• “Dışarıdan Emir Almak Sorunu”, Emek Dergisi, 1 Aralık 1969, 1 (16): 3.
• Doğan, Erkan (2010). “Parliamentary Experience of the Turkish Labor Party: 1965-1969”, Turkish Studies, 11 (3), 313-328.
• Dumrul Uygur, Günay (2020). Türkiye İşçi Partisi 1961-1971 (Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi: İstanbul Üniversitesi).
• Ekinci, Tarık Ziya (2010). Lice’den Paris’e Anılarım (İletişim: İstanbul).
• Fırat, Melek Melahat (1997). 1960-71 Arası Türk Dış Politikası ve Kıbrıs Sorunu (Ankara: Siyasal Kitabevi).
• Güvenç, Serpil (2007). “1960’larda Kıbrıs Sorununa Soldan Bakışlar”, Mülkiye Dergisi, 31 (255): 179-192.
• Güvenç, Serpil. (2005). Socialist Perspectives on Foreign Policy Issues: the Case of TİP in the 1960s (Yayınlanmış Doktora Tezi: ODTÜ).
• Hale, William (2021). 1774’den Günümüze Türk Dış Politikası (İstanbul: Serbest Akademi).
• İnan, Erkan (2023). “Türkiye İşçi Partisi’nin İnşa ve Gelişimini Tetikleyen Koşullar (1960-1966)”, Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi, 9 (2): 19-33.
• Kafaoğlu, Arslan Başar (1964). “Tarafsızların Toplantısı”, Sosyal Adalet, 7 Kasım 1964, (8): 37-39.
• “Kıbrıs Buhranının öğrettikleri” (1964). Sosyal Adalet, 15 Haziran 1964, (3).
• “Kıbrıs, Patrikhane, Azınlıklar Sorunu…” (1965). Dönüşüm Gazetesi, 7 Mayıs 1965, (2):9.
• “Kıbrıs” (1964). Sosyal Adalet, 4 (2): 41.
• Kılıç, Zeki (1971). TİP 4. Büyük Kongresi. Emek Aylık Dergi, Ocak 1971, (8):58.
• Konur, Hamdi (1964). “Bağımsızlığa İnanmadan Bağımsız Yaşanmaz”, Sosyal Adalet, 4 Eylül 1964, 2 (6): 11.
• Landau, Jacob M. (1974). Radical Politics in Modern Turkey (New York: Routledge).
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1965). Dönem 2, Toplantı 1, Cilt 1, Birleşim 26, 22.12.1965.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1965). Dönem 2, Toplantı 1, Cilt 1, Birleşim 7, 7.11.1965.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1965). Dönem 2, Toplantı 1, Cilt 2, Birleşim 28, 27.12.1965.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1965). Dönem 2, Toplantı 1, Cilt 2, Birleşim 29, 28.12.1965.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1966). Dönem 2, Toplantı 1, Cilt 2, Birleşim 31, 5.1.1966.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1966). Dönem 2, Toplantı 1, Cilt 3, Birleşim 50, 19.2.1966.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1966). Dönem 2, Toplantı 1, Cilt 4, Birleşim 55, 24.2.1966.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1967). Dönem 2, Toplantı 2, Cilt 11, Birleşim 29, 5.1.1967.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1967). Dönem 2, Toplantı 2, Cilt 13, Birleşim 56, 17.2.1967.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1967). Dönem 2, Toplantı 2, Cilt 14, Birleşim 66, 27.2.1967.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1967). Dönem 2, Toplantı 2, Cilt 19, Birleşim 122, 21.6.1967.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1967). Dönem 2, Toplantı 2, Cilt 21, Birleşim 144, 20.7.1967.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1967). Dönem 2, Toplantı 3, Cilt 22, Birleşim 12, 4.12.1967.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1968). Dönem 2, Toplantı 3, Cilt 25, Birleşim 46, 20.2.1968.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi. (1968). Dönem 2, Toplantı 4, Cilt 29, Birleşim 15, 10.12.1968.
• “Millet Yapar Ama…”. (1965). Dönüşüm Dergisi, 22 Mayıs 1965, 1: 1.
• “Olaylara Bakış”, Sosyal Adalet, 12 Ekim 1964, 2 (7): 3.
• “Onuncu Yılında Türkiye İşçi Partisi”. (1971). Emek Gazetesi, (11): 21-22.
• Oran, Baskın (2001). Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşı’ndan Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar (İstanbul: İletişim Yayınları).
• TİP. (1965). Türkiye İşçi Partisi 1965 Seçim Bildirisi.
• TİP. (1965). Türkiye İşçi Partisi Programı.
• TİP. (1969). Türkiye İşçi Partisi 1969 Seçim Bildirisi.
• "TİP Olağanüstü Büyük Kongresi”, Tüm, 1 Ocak 1969, 4: 8.
• "TİP’ne Saldırılar”. (1964). Sosyal Adalet, 15 Haziran 1964. 3: 1.
• Ünlü, Barış (2022). Bir Siyasal Düşünür Olarak Mehmet Ali Aybar (İstanbul: İletişim).
• Ünsal, Artun (2002). Umuttan Yalnızlığa Türkiye İşçi Partisi (1961-1971) (İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları).